- Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di pirtûka xwe ya bi navê Manîfesyona Civaka Demokratîk de bal kişandibû ser xwişk-biratiya Kurd û Tirkan a hezar salî û derbarê mijarê de ev nirxandin kiribû: “Ji Harpagos heya niha Kurd, gelek caran bûne leşkerên fermandarên gelên din. Her dem fermandar kesekî din bûye.”
Kovara Komînal cih da nivîsa Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan a bi sernavê “Di Dîrokê de Têkiliyên Kurd û Tirkan” a di Manîfestoya Civaka Demokratîk de nivisandibû. Nivîs balê dikêşe li ser xwişk-biratiya Kurd û Tirkan a hezar salan. Nivîs bi vî rengî ye:
“Pêşî divê em vê yekê bi awayekî zelal diyar bikin: Dîroka hatina Tirkên Rojhilata Navîn bêyî Kurdan dest pê nake. Ev yek divê bi kûrahî were famkirin. Tirk her tiştê ku ava kirine, bi rêya Kurdan ava kirine. Ev têkilî bi esasê fermandariyê pêk hatiye. Mixabin, ji dema Harpagos ve heta niha, Kurd gelek caran bûne leşkerên fermandarên gelên din. Ev yek bûye taybetmendiyeke kevneşopî ya Kurdan. Her dem fermandar kesekî din bûye. Ji dema ku Konfederasyona Medan bi xiyaneta Harpagos hilweşiya, heta îro jî leşkerên herî jêhatî yên Kurd di bin fermandariya kesên din de şer kirine.
Ger em hinekî zêdetir li ser Tirkan binêrin, em ê bibînin ku ew wekî leşkerên Îslamê hatine vê herêmê. Di wê demê de Xelîfeyê Ebasiyan di bin dorpêça Bûweyhiyan de bû. Bûweyhî jî xanedaneke Kurd bûn. Xelîfe hema hema tenê wekî berpirsiyarekî olî mabû û desthilatdariya wî sînordar bû. Fatimiyan xwe gihandibûn sînorên Dîcle û Firatê û xelîfetî di bin gefa hilweşînê de bû.
Di rewşeke wiha de, Xelîfeyê Ebasiyan ji Tûgrul Beg alîkarî dixwaze û serdariya sultanî dide wî. Şertê bingehîn ê vê yekê jî lawazkirina bandora Bûweyhiyan bû. Tûgrul Beg ji bo ku leşkerên pêwîst peyda bike, bi Kurên Sunnî re, yên ku dijberên Bûweyhiyên Şîe bûn, hevalbendiyekê ava dike. Bi vî awayî bingeha têkiliyên Kurd û Tirk tê avêtin.
Bi piştgiriya Kurên Sunnî, Tûgrul Beg serkeftina li hember Bûweyhiyan bi dest dixe û bi vî awayî xelîfetiyê ji hilweşînê rizgar dike. Piştre Tûgrul Beg bi mîrê Şeddadî Menuçehr re hevalbendiyekê ava dike û her du hêzên xwe dikin yek. Ew êrîşî Padîşahiya Ermeniyan dikin. Tûgrul Beg ji Enî heta Qersê serweriya xwe ava dike. Li gorî hevalbendiya xwe ya bi Menuçehr re, bajarê Enî dide wî, lê herêma Qersê di bin rêveberiya xwe de dihêle.
Hevalbendiya Tûgrul Beg û Menuçehr Padîşahiya Ermeniyan têk dibire û hêza Tûgrul Beg zêdetir dibe. Di sala 1055'an de, Xelîfeyê Ebasiyan sernavê sultanî dide wî.
Di wê serdemê de mîrektiyên Kurd li herêmê gelekî xurt û bibandor bûn. Mîrektiya Şeddadî ya Kurd, ku navenda wê li Azerbaycana îroyîn bû, hêza serdest a herêmê bû. Mîrektiya Mervanî, ku navenda wê Farqîn bû, li ser xeta ji Wanê heta Riha serwer bû. Mîrektiya Mirdasî ya ku navenda wê li Egîlê bû, herêmeke ji Semsûrê heta Meletiyê di bin kontrola xwe de digirt. Hin beşên din ên herêmê jî di bin desthilatdariya Mîrektiya Hesenweyhî de bûn. Mîrektiyên din ên mezin û biçûk jî hebûn. Ev mîrektî di nav Dewleta Selçûqiyan de wekî yekîneyên xweser hebûn û statûya xwe diparastin.
Têkiliya Kurd û Tirk dişibe têkiliya Med û Persan
Têkiliya Kurd û Tirk di dîrokê de dişibe têkiliya Med û Persan. Bêyî Medan Pers nikarîbûn bimînin û bêyî Persan jî Med nikarîbûn hebûna xwe bidomînin. Di artêşa Împaratoriya Persan de hejmareke mezin ji leşkeran Kurd bûn, lê fermandariya artêşê di destê Persan de bû. Ger em vê têkiliyê bi zimanê îroyîn rave bikin, em dikarin bibêjin: Bêyî Kurdan Îran tune. Îro jî ev têkiliya nîv-stratejîk û nîv-taktîkî berdewam dike.
Di dîroka Tirkên li Rojhilata Navîn de jî em dibînin ku fermandar Tirk bûn, lê gelek ji leşkerên pêşeng Kurd bûn. Ev rewş jî dişibe têkiliya Med û Persan. Ev yek ji bo famkirina rewşa îro girîng e. Divê ev têkilî bi hemû hûrguliyên xwe were famkirin. Wekî din, tu kes nikare xwe ji windakirinê rizgar bike.
Hevalbendî tenê di warê leşkerî de nebû
Piştî ku Tûgrul Beg ji Xelîfe sernavê sultanî wergirt, navenda xwe li Hemedanê ava kir. Hemedan di dîrokê de paytexta Medan bû. Piştre bingeha Dewleta Selçûqiyên Mezin jî li vê navendê hate avêtin. Rêberên Selçûqiyan malbatên xwe anîn Hemedanê û ev bajar kirin cihê rûniştina xwe.
Ji ber ku Kurd û Selçûqî Sunnî bûn, wan dikarîbû li ser bingeheke hevpar bi hev re tevbigere. Di vê serdemê de alimê Kurd Abdulkadir Geylanî dest bi xebatên xwe yên fîqhê kir. Armanca van xebatan jî avakirina bingeha teorîk a hiqûqî ya dewletê bû.
Kevneşopiya alimên Kurd ku ji bo dewletê şêwirmendî dikirin, bi navên kesên wekî Nîzamulmulk û Îdrîsê Bîtlîsî bi sedan salan berdewam kir. Ji ber vê yekê, hevalbendiya Kurd û Tirk tenê di warê leşkerî de nebû. Ev hevalbendî di warên din de jî pêk hat ku di avakirina hişmendiya dewletê de roleke girîng dilîstin.
Piştî salên 1100î, mîrektiyên Kurd gav bi gav dest bi girêdana bi sultanên Selçûqiyan re kirin. Ji salên 1000î heta 1100î, statûya serbixwe ya mîrektiyên Kurd li ser bingeha têkiliyên wekhev û hevalbendiya wan bi Selçûqiyan re bû.
Wekî ku di serdestiya Selahaddînê Eyûbî de jî tê dîtin, carinan fermandarê Kurd pêşengî dikir, carinan jî fermandarê Tirk. Di wan şertan de hevalbendiya Kurd û Tirk ji bo parastina hebûna her du gelan gelekî girîng bû.
Piştî salên 1100'î ev hevsengî gav bi gav guherî û fermandariyê derbasî destê Tirk bû. Qada îdeolojîk bi giranî di destê melayên Kurd de ma. Kurd jî di warên civakî û çandî de giraniya xwe parastin.
Kevneşopiya xanedaniya Selçûqiyan li Rojhilata Navîn bi awayê sultan û mîrên ku rêveberiya dewletê dikirin, berdewam kir. Selçûqiyan ku ji bilî rêveberiya dewletê û mîrektiyê tu pozîsyoneke din qebûl nedikirin, êdî bûbûn hêza serdest a nû ya Rojhilata Navîn.
Kesên ku di nava xanedanî û mîrektiyê de cih nedigirtin, bûn Tirkmen. Di vê nêrînê de Tirkmen kesên ku ji xanedaniyê hatibûn derxistin bûn. Di heman demê de, Tirkmen li hember zilm û zordariyê serî hildidan û hin ji wan di çolên Iraq û Sûriyê de dihatin bicihkirin. Hinên din jî li çiyên Anatolyayê, Deryaya Reş û Torosê xwe digirtin. Yoruk, Çepnî û Tahtacî yên îroyîn jî di nav van koman de ne.
Ji aliyekî din ve, Kurd ji dema Persan ve bi leşkeriya baş û jiyana li çiyayan re adet kiribûn. Ew di rola alîkariyê û piştgiriyê de jî jêhatî bûn.
Dema xanedanên Osmanî bûn Misilmanên Sunnî, beşeke mezin a Tirkmenan xwedî mezheb, terîqet û baweriyên dijber bûn. Ji bo mîrên Osmanî girêdana xwînê ti wateyek nedigirt. Ew nûnertiya hêzeke arîstokratîk dikirin ku bi tevahî li ser desthilatdarî û dewletê rawestiyabû.
Dînamîka têkiliyên hezar salî
Têkiliya Kurd û Tirk ne dişibe têkiliya Tirk û Yewnanan. Ev têkiliya ku ji hezar salan ve her du gel bi hev re hebûna xwe domandine, heta niha ji aliyê dîroknivîsên Kurd ve bi awayekî ku tenê Tirk ji Kurdan sûd wergirtine hatiye şîrovekirin. Lê di rastiyê de Kurd jî di vê têkiliyê de destkeftî bi dest xistine.
Kurd tiştên ku bi tena serê xwe nikarîbûn bikin, bi Tirkên re kirine. Şerê Milazgirê mînaka herî eşkere ya vê yekê ye. Kurên Sunnî yên li Hemedanê fam kirin ku ger bi Selçûqiyan re têkilî ava nekin, mîrektiyên wan dikarin ji destên wan derkevin. Ji ber vê yekê, wan dît ku divê têkiliyeke ku berjewendiya her du aliyan biparêze were avakirin.
Hebûna li Zagrosan bi avakirina hevalbendiyan gengaz e. Kurd û Tirk vê rastiyê ji nêz ve dîtin û tecrûbe kirin. Her çend carinan bi hev re şer kiribin jî, bi giştî her dem ji hevalbendiyê re tercîh dane.
Di salên 1070'î de, padîşahê Bîzansê xwe gihandibû herêma Payîzava ya îroyîn. Ew di rewşekê de bû ku dikaribû heta Herêma Colemêrgê jî bigire. Mîrektiya Mervanî jî di bin gefê de bû. Li aliyê bakurê wê, Ermeniyan bi Bîzansê re hevkarî dikir. Ji ber vê yekê, Şeddadî jî di xetera ku di bin kontrola wan de werin de bûn.
Ji ber van gefan, mîrên Kurd û Sultan Alparslan hewce dîtin ku hevalbendiyekê ava bikin. Heke mîrên Kurd bi Tirkên re hevalbendiyê neava bikirana, di pêvajoyê de prensiyên Gurcistanê dikaribûn bi Padîşahiya Ermeniyan re hevalbendiyê ava bikin.
Di encamê de, Kurd û Tirk van xetereyan dîtin, hevalbendiyekê ava kirin û di Şerê Milazgirê de têkçûneke giran li Bîzansê anîn. Bi vî awayî, Melazgirt di nav de, Qers, Mûş û Farqîn jî ji destê Bîzansê hatin derxistin.
Ev hevalbendî hem ji Kurdan re hem jî ji Tirkan re destkeftî anî. Ji ber vê yekê, di hezar salên piştî wê de jî bingeha têkiliyeke ku her çend di nav xwe de guherîn û kêşeyan hebû jî, her dem xwe dispêre hevdu, hate avêtin.
Heke têkiliya Kurd û Tirk wekî têkiliya Tirk û Romayiyan an jî Tirk û Yewnanan bûya û her du gel bi hev re şer bikirana, Tirk Anatolya û Kurd jî Mezopotamya winda dikirin. Ne Tirk mabûna ne jî Kurd. Ev rastî di salên 1000'î de jî hebû, di salên 1500'î de jî hebû û îro, di sala 2025'an de jî hîn derbasdar e.
Ji Zagrosan heta Qefqasyayê, mîrektiyên Kurd serdest bûn. Bingeha wan a çandî jî gelekî xurt bû. Kurd gelê ku li erdê xwe bi cih bû û têkiliyên wan bi bingehê wekheviyê dihatin avakirin bûn.
Dema komên şervan ên Selçûqiyan hatin herêma Kurdistanê, gelek prensên Selçûqiyan dest bi bikaranîna zimanê Farisî kirin. Farisî zimanekî hevpar bi Kurdî bû. Piştre eşîr jî zimanê Farisî û Kurdî tercîh kirin. Di qesrên Selçûqiyan de ne Tirkî, lê Farisî dihat bikaranîn. Kesên ku li dora Mevlana bûn Kurd bûn.
Di encama vê têkiliya nêzîk û tevlihev de, Bîzans têk çû û Milazgir, Farqîn, Riha û gelek deverên din ji destê wê hatin derxistin.
Di destpêkê de têkiliyek nêzîkî wekheviyê hebû. Kurd û Tirk ku têkiliyeke wiha nêzîk ava kiribûn, bi sedsalan karîbûn vê têkiliyê bidomînin.
Di dema Şerê Çaldiranê de, Yavuz Sultan Selîm ji mîrên Kurd re gotibû: “Hûn di nav xwe de yek bibin û mîrekî serok hilbijêrin, ez ê wî wekî berpirsiyarê xwe qebûl bikim.”
Mustafa Kemal jî bi zorê negotibû ku Kurd ê bibin leşkerên wî. Ji bo ku wan razî bike, şert û mercên wê serdemê rave kir. Kurd jî li pey beşa elît a hevkarên desthilatdariyê neçûn û bi Mustafa Kemal re hevalbendiyek danî. Ev têkilî li ser bingeha dilxwaziyê hate avakirin.
Ev hevalbendî bû sedema serkeftina Şerê Rizgariya Neteweyî. Ev şer bi rastî şerê xwişk û biratiyê bû. Di Destûra Bingehîn a wê serdemê, ya bi navê Teşkilat-ı Esasiye de ji bo Kurdan jî cih hatibû dayîn.
Di derbarê vê mijarê de axaftinên Mustafa Kemal jî hene. Di civîna çapemeniyê ya 16-17'ê Çileya 1923'an de li Îzmîtê, wî van mijaran anî ziman û got ku divê ji Kurdan re muxtariyet were dayîn. Lê piştre, dema xetereyê dît, ji helwesta xwe vegeriya.
Xeta Talat Paşa xeteke qirkirinê bû
Ji wê rojê heta îro çi maye? Kemalîst pozîtîvîst û bûrjuwa ne. Ew her tiştê ku ji bo desthilatdariya wan xeteriyekê pêk tîne, ji holê radikin.
Lê xeta Talat Paşa xeteke qirkirinê ye. Wî digot: “Min Ermenî ji holê rakirim.” Di sala 1915'an de, wî gotibû: “Me Zozoyan ji holê rakirin, dor hatiye Loloyan.”
Heke ew şerê xwe winda nekiribûya, wê hingê qirkirina sereke pêk dianî. Ew ê Kurdan jî bêdeng bike û ji holê rakin. Mustafa Kemal, ji ber ku hinekî rastîperest bû, bi wê radeyê tevdigeriya. Ji ber ku wî dizanibû Kurd ji bo wî gelekî girîng in, polîtîkaya Talat Paşa meşand nedikir.
Dema em li dîroka hezar salî ya têkiliyên Kurd û Tirk dinêrin, em dibînin ku di navbera her du gelan de derbasbûna çandî gelekî xurt bûye.
Xanedaniya Germiyanogulları li Anatolyayê mîrektiyeke Kurd bû. Xanedaniya Artukogullari jî li Kurdistanê mîrektiyeke Tirk bû, lê gelê di bin serweriya wê de Kurd bûn. Ew xanedanî jî bi demê re Kurdîleş bû.
Ne tenê Kurd û Tirk, di seranserê Mezopotamya û Anatolyayê de nasname, çand û baweriyên cuda bi giranî di nava têkiliyên hevalbendiyê de jiyane. Tu carî tenê Tirk, tenê Kurd, tenê Ereb an jî tenê Faris nebûne. Dîrok û çandeke ku hemû di nav hev de bûne heye.
Ermenî komeke etnîkî ne. Bûweyhî xanedanek bûn. Tirkmen neteweyek in û ji eşîrên Kurd cuda ne. Cihû neteweyek in û xwedî olê xwe yê cuda ne. Suryanî jî neteweyeke cuda ne û ola wan jî cuda ye. Ew jî komeke Kurdistanî ne.
Di Kurdistaneke demokratîk de, divê hemû van koman wekî civakên demokratîk werin avakirin.
Berê em digotin: “Eşîrtî paşverû ye, divê em wê yekser ji holê rakin.” Lê niha em dibînin ku eşîrtî çandeke bi hezaran salan e. Di wê de aliyên erênî jî hene. Ji ber vê yekê, divê em wê demokratîk bikin û li gorî şertên serdemê nû bikin.
Têgeha Neteweya Demokratîk jî bi vê yekê ve girêdayî ye. Ev têgeh ewqas fireh û kûr e ku dikare hemû etnîsîte, terîqet, mezheb û heta olan jî di nav xwe de bigire.
Kurdên ku di nav alimên Osmanî de cih girtin jî ji nasnameya xwe ya Kurd dûr ketin.
Daxwaza ku Ehmedê Xanê di salên 1700'î de anî ziman jî ji vê rewşê çêdibe. Wî ev daxwaz bi van gotinan îfade kiribû: “Heke me jî padîşahiyek hebûya û yekîtiya me ya neteweyî ava bikira, me ne ji Acem, ne ji Romayiyan û ne jî ji Ereb re xizmet dikir.”
AW / NAVENDA NÛÇEYAN
