Ji 9’ê Cotmehê ber bi 27’ê Sibatê ve

• Di sala 1998'an de, nêzîkatiya bingehîn a ji bo pirsgirêka Kurd neçareserkirina sedemên wê yên dîrokî, siyasî û civakî yên bi rêbazên nedemokratîk bû, ya derket pêş bêbandorkirina pirsgirêka Kurd a di çarçoveya polîtîkayên ewlehiyê û hevsengiyên hêzên navneteweyî de bû. Pêvajoya bi neçarhiştina Abdullah Ocalan a derxistina ji Sûriyeyê ya di 9'ê Cotmeha 1998'an de dest pê kir, bi Peymana Edeneyê û girtina Ocalan a di 15'ê Sibata 1999'an de dewam kir.

MEHMET ALÎ ALÇINKAYA

Ger em 9'ê Cotmehê tenê wekî derxistina Rêber Apo ya ji Sûriyeyê û piştre girtina wî bibînin, girîngiya dîrokî ya vê serdemê teng dike. Pirsgirêka rastî ew bû ku li şûna pêşxistina çareseriyek demokratîk a ji bo sedemên bingehîn ên pirsgirêka Kurd, pirsgirêka siyasî wekî pirsgirêkek ewlehiyê hate pênasekirin û çareseriyek bi rêya jiholêrakirina aktorên siyasî hate xwestin.

Dema ku em ji îro ve li paşerojê dinêrin, serdema di navbera 9'ê Cotmeha 1998'an û 27'ê Sibata 2025'an de ne tenê cudahiyek demê ya bîst û heft salan e, lê di heman demê de cudahiyek dîrokî ye di navbera du nêzîkatiyên siyasî yên cuda de. 9'ê Cotmehê yek ji sînorên sembolîk ên siyaseta ewlehî û tasfiyeyê ye; 27'ê Sibatê sînorê dîrokî yê îradeya çareseriyek demokratîk, civakek demokratîk û siyaseta demokratîk e. Ji ber vê yekê, yek ji rêbazên herî bihêz ên têgihîştina Banga 27'ê Sibatê ya ji bo Aştî û Civakek Demokratîk ew e ku meriv wê li hember nêzîkatiya tasfiye û ewlehiyê ya 1998'an bixwîne.

Li dij 9'ê Cotmehê 27'ê Sibatê

Pirsa bingehîn di pêvajoya 9'ê Cotmehê de ne "Pirsgirêka Kurd çawa dikare bi awayekî demokratîk were çareserkirin" bû. Pirsa diyarker ew bû ku meriv çawa aktorekî siyasî ku wekî "gef" di çarçoveya têkiliyên navbera dewletan, ewlehî û hevsengiyên hêzê de tê dîtin, bêbandor bike. Bi vî awayî, li şûna aliyê siyasî û civakî yê pirsgirêkê, aliyê ewlehiyê hate tekezkirin.

Lêbelê, 27'ê Sibatê nêzîkatiyek siyasî ya cuda temsîl dike: şûna şerê çekdarî bi siyaseta demokratîk û polîtîkayên ewlehiyê bi çareseriyên demokratîk derdikeve pêş. Hat ragihandin ku piştî 27'ê Sibata 2025'an, PKK dê kongreya xwe li dar bixe, biryar bide ku xwe fesix bike û stratejiya xwe ya têkoşîna çekdarî bi dawî bike û îradeya xwe ya danîna çekan û derbasbûna ji bo siyaseta demokratîk nîşan bide. Vê pêşketinê di dîrokê de deriyê qonaxek siyasî ya nû vekiriye.

Ji ber vê yekê, 27'ê Sibatê nikare tenê wekî bangek ji bo "danîna çekan" were dîtin. Girîngiya dîrokî ya rastîn a vê bangê di şûna têkoşîna çekdarî bi siyasetê û vekirina rê ya li ber çareseriyek siyasî ya demokratîk a ji bo pirsgirêka Kurd de ye. Li vir guhertinek bingehîn di nêzîkatiyê de heye: her çend çareseriya ku di 9'ê Cotmehê de dihat xwestin bêbandorkirina aktorên siyasî bû jî, di 27'ê Sibatê de, çareseriyên siyasî bi xwe wekî rêbaza sereke derdikevin holê. Ji ber vê yekê, 27'ê Sibatê ne tenê pirsa xilasbûna ji pevçûn û hevkêşeya ewlehiyê ya berê, lê di heman demê de çawa dê rêziknameyek siyasî ya nû were damezrandin jî derdixe holê.

Ji pirsgirêkek ewlehiyê bigire heta pirsgirêkek civaka demokratîk; çareserkirina pirsgirêka Kurd tenê wekî pirsgirêkek ewlehiyê, xwezaya wê ya dîrokî û civakî vedişêre. Lêbelê, ev pirsgirêk pirsgirêkek dîrokî ye ku gelek aliyan dihewîne, di nav de nasname, ziman, çand, hemwelatîbûna wekhev, temsîliyeta siyasî, demokrasiya herêmî, edalet û beşdariya demokratîk. Ji ber vê yekê, serkeftina serdema nû tenê bi dawiya pevçûnê nayê pîvandin.

Pirsa rastî ev e: Gelo siyaset dikare şûna çekan bigire, hiqûqa demokratîk şûna siyaseta ewlehiyê bigire, hemwelatîbûna wekhev şûna înkarê bigire, demokrasiya herêmî ya bihêz şûna navendîbûnê bigire û lihevhatina civakî şûna pevçûnê bigire?

Ev e cihê pirsgirêkê. Ji ber ku bêpevçûn û aştiya demokratîk ne heman tişt in. Her çend rawestandina pevçûnan pêwîst be jî, avakirina aştiyeke mayînde pêwîstî bi rêxistinkirina pêvajoyeke veguherîna siyasî, yasayî û civakî heye. Îro, karê sereke ew e ku veguherîn ji qanûn û siyaseta serdema şerê çekdarî ji bo qanûn û saziyên serdema siyaseta demokratîk were misogerkirin.

Ev veguhêz bi hêviyeke yekalî nayê bidestxistin. Dewlet, saziya siyasî û civak divê di heman pêvajoya dîrokî de berpirsiyariyên cuda bigirin ser xwe. Bandorên siyasî û hiqûqî yên hemdem ên 27'ê Sibatê û girîngiya wê ya dîrokî, nikarin tenê bi bîranîn û daxuyaniyan ve sînordar bibin. Divê encamên siyasî yên bangewaziyê di asta hiqûqî û saziyî de werin nîşandan. Îro, meseleya bingehîn rakirina astengiyên li pêşiya siyaseta demokratîk û danîna garantiyên hiqûqî yên mayînde ji bo pêvajoya aştiyê ye.

Ji bo vê yekê: Pêşî, divê astengiyên yasayî û îdarî yên li pêşiya siyaseta demokratîk werin rakirin. Divê şert û merc ji bo partiyên siyasî, hilbijartî, rêveberiyên herêmî, rêxistinên girseyî yên demokratîk û beşên cuda yên civakê werin misogerkirin da ku ew bikaribin bi awayekî azad siyasetê bikin.

Ya duyemîn, divê ji bo çareseriyeke demokratîk a pirsgirêka Kurd mekanîzmayên diyalog û danûstandinên siyasî yên mayînde werin damezrandin. Divê ev mijar ji tenê meseleya burokrasiya ewlehiyê were derxistin; divê ew were veguheztin ji bo çarçoveyeke rewa, zelal û saziyî ku Meclîsa Mezin a Neteweyî, partiyên siyasî û hêzên demokratîk ên civakê tê de cih bigirin. Ya sêyemîn, divê rêziknameyên qanûnî yên guncav ji bo pêdiviyên pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk werin danîn. Divê azadiya îfade, rêxistinbûn, civîn û xwepêşandanan were xurtkirin; û divê astengiyên sûc û îdarî yên li pêşiya beşdarbûna di siyaseta demokratîk de werin rakirin.

Çaremîn, divê encamên siyasî û yasayî yên serdema pevçûnê di çarçoveya prensîbên yasayî yên demokratîk de werin çareserkirin. Rewşa kesên ku ji ber sedemên siyasî ji azadiya xwe bêpar mane, divê bi perspektîfeke demokratîkbûn û normalîzekirinê were çareserkirin û azadiya wan a fizîkî were misogerkirin.

Pêncemîn, divê demokrasiya herêmî were xurtkirin. Çareseriya demokratîk divê neyê sînordarkirin, bi pêvajoyeke qanûndanînê ya ku bi Enqerê ve sînordar e. Şeşemîn, divê azadiya ziman, çand û baweriyê wekî beşên yekpare yên hemwelatîbûna wekhev werin garantîkirin. Bikaranîna zimanê dayikê ya di jiyana giştî de, parastina mafên çandî û garantîkirina azadiya baweriyê hêmanên bingehîn in, ne yên duyemîn.

Armanca hevpar a van hemûyan ew e ku îradeya siyasî ya ku bi 27'ê Sibatê hatiye nîşandan ji pêşveçûnek demkî û çerxî veguherîne sîstemek hiqûqî ya demokratîk a mayînde. Komarek demokratîk li ser asta dewletê, civakek demokratîk li ser asta civakê. Wateya rastîn a 27'ê Sibatê ne tenê guhertinek di siyaseta ewlehiyê ya dewletê de ye. Pirsgirêka sereke ji nû ve avakirina têkiliya dewlet-civakê li ser prensîbên demokratîk e.

Ji ber vê yekê, du erkên bingehîn û hevgirtî li pêşiya me ne: komareke demokratîk li ser asta dewletê; û civakeke demokratîk li ser asta gel. Komareke demokratîk garantîkirina hemwelatîbûna wekhev, serdestiya hiqûqê, maf û azadiyên bingehîn, pirrengiya siyasî, cudakirina desthilatan û demokrasiya herêmî hewce dike.

Civateke demokratîk ji gel dixwaze ku rêxistinên xwe ava bike; ji asta taxan bigire heta meclîsên herêmî xwedî deng be û biryaran bide; ji jin û ciwan bibin mijarên çalak ên siyasetê; û ji karker, civakên olî, nasnameyên cuda û hemî beşên civakî li gorî îradeya xwe xwe birêxistin bikin.

Ji ber vê yekê, demokratîkbûn ne tenê bi reformên ji hêla dewletê ve têne kirin ve girêdayî ye. Divê civak rêxistina xwe ya demokratîk jî berfireh bike û bingeha civakî ya siyaseta demokratîk xurt bike. Komara demokratîk û civaka demokratîk ji hev nayên veqetandin. Yek ji wan demokratîkbûna dewletê temsîl dike, ya din jî demokratîkbûna civakê. Aştiya mayînde tenê bi pêşveçûna hevdem a van her du pêvajoyan dikare were bidestxistin.

Derseke dîrokî

Dersa dîrokî ya herî girîng a sala 1998'an ev e: Pirsgirêkek civakî û siyasî tenê bi polîtîkayên ewlehiyê nayê rakirin. Aktorên siyasî dikarin werin bêbandorkirin, rêxistin dikarin werin tasfiyekirin û qada siyasî dikare were tengkirin; lê heya ku bingeha civakî û siyasî ya pirsgirêkê neyê rakirin, pirsgirêk dê bi şêweyên din ji nû ve derkeve holê. Ji ber vê yekê, peywira dîrokî ya 27'ê Sibatê ne dubarekirina rêbazên berê ya bi şêweyên cuda ye, lê ew e ku rêbazek çareseriyê ya nû mayînde bike. Di 9'ê Cotmehê de, pirsgirêk bi pirsgirêkek ewlehiyê ve sînordar bû; di 27'ê Sibatê de, ew wekî mijarek çareseriya demokratîk ji nû ve tê pênasekirin.

Di 9'ê Cotmehê de, qada siyasî teng bû; di 27^'ê Sibatê de, armanc berfirehkirina wê ye. Di 9'ê Cotmehê de, mantiqa tasfiyekirin û bêbandorkirinê derket pêş; di 27'ê Sibatê de, îradeya ji bo siyaseta demokratîk û avakirina civakî tê tekezkirin. Krîza di têkiliyên Tirkiye-Sûriyeyê de di wê demê de di çarçoveya hevsengiyên hêzên herêmî û şert û mercên navneteweyî de hate biteşekirin. Lêbelê, encama dîrokî ya di derbarê rêbazê de zelal e: nêzîkatiya ewlehiyê çareseriyek demokratîk a ji bo pirsgirêka Kurd bi xwe re neaniye.

Erka îro ew e ku ji vê ezmûna dîrokî em dersan bigirin û siyaseta demokratîk veguherînin mekanîzmayek rastîn a ji bo çareserkirina nakokiyan. Mesele niha ew e ku siyaseta demokratîk sazûmanî bibe; îradeya ku piştî 27'ê Sibatê ya ji bo bidawîkirina stratejiya têkoşîna çekdarî û derbasbûna ji bo siyaseta demokratîk hat nîşandan, ji bo Tirkiyeyê berpirsiyariyek siyasî ya nû afirandiye.

Êdî bes nîne ku meriv tenê bibêje "divê çek bên bêdengkirin." Pirsa rastî ev e: kîjan pergala siyasî, kîjan saziyên demokratîk û kîjan têkiliyên civakî dê şûna çekan bigirin? Li vir, rolên dewlet, saziya siyasî û civakê divê ji hev cuda lê bi awayekî ku hevûdu temam dikin werin nirxandin.

Erka dewletê ew e ku garantiyên yasayî peyda bike, astengiyên li pêşiya siyaseta demokratîk rake, şert û mercên ku aktorên siyasî bikaribin bi azadî tevbigerin biafirîne û mekanîzmayên sazûmanî yên mayînde ji bo çareseriyek demokratîk ava bike. Erka Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê (TBMM) ew e ku vê pêvajoyê ji hesabên teng ên demên hilbijartinê derxe û bibe bingeha siyasî ya hevpar a ji bo çareseriyek demokratîk. Meclîs divê saziya demokratîk a bingehîn be ku ne tenê encaman pesend bike lê di heman demê de çarçoveya yasayî ya çareseriyê jî ava bike.

Erka dezgeha siyasî ew e ku ji polemîkên rojane û hesabên hilbijartinê derbas bibe û îradeyek demokratîk a hevpar ji bo çareseriyê pêş bixe. Ji aliyê din ve, erka civakê ew e ku rêxistina civakî ya demokratîk berfireh bike û garantiyek civakî ji bo aştiyê biafirîne, ne ku pasîf bimîne û tenê ji dewletê li bendê be ku aştî çêbibe. Ji ber vê yekê, erka bingehîn îro ne tenê bîranîna 27'ê Sibatê ye, lê belê hêdî hêdî li ser encamên wê yên siyasî û qanûnî ava bibe.

Azadiya hiqûq û siyasetê

Mayîndebûna serdema nû bi avakirina sê stûnên bingehîn ên di heman demê de ve girêdayî ye: qanûna aştiyê, azadiya siyaseta demokratîk û rêxistina civaka demokratîk. Bêyî avakirina qanûna aştiyê, bêpevçûn nikare were domandin. Bêyî rizgariya siyaseta demokratîk, siyaset bi rastî nikare şûna çekan bigire. Û bêyî rêxistina civaka demokratîk, aştî dê tenê wekî lihevkirinek di navbera dewletan û aktorên siyasî de bimîne; ew nikare veguhere şêwazek jiyanê ji bo tevahiya civakê.

Ji ber vê yekê, çareseriyeke demokratîk divê tenê wekî çareseriyeke ji bo pirsgirêka Kurd neyê dîtin. Ew di heman demê de meseleyeke demokratîkbûna Tirkiyeyê, serweriya hiqûqê û demokratîkkirina sedsala duyemîn a komarê ye.

Mesele, derbasbûna ji têgihîştina teng a hemwelatîbûnê ya yeknavendî, yek-nasnameyî û sedsala yekem ber bi komarek demokratîk ve ye ku hemwelatîbûna wekhev, pirrengî, demokrasiya herêmî û hevjiyana azad a cudahîyên civakî garantî dike. Di vî warî de, divê 27'ê Sibatê ne tenê wekî bangek, lê wekî xalek veguherîna siyasî ya ji bo pêşeroja demokratîk a Tirkiyeyê were hesibandin.

Encam: Ji 9'ê Cotmehê heta 27'ê Sibatê; 9'ê Cotmeha 1998'an, dikare wekî yek ji xalên werçerxê yên sembolîk a di serdema dîrokî de were xwendin ku tê de pirsgirêka Kurd bi rêya ewlehî, hevsengiyên hêzên navneteweyî û têkiliyên navbera dewletan ve dihat birêvebirin. Ji aliyekî din ve, 27'ê Sibata 2025'an çarçoveyek siyasî ya nû pêşkêş kir ji bo çareserkirina heman pirsgirêkê ya ji perspektîfa siyaseta demokratîk, lihevkirina civakî û civaka demokratîk. Ji ber vê yekê, girêdana dîrokî ne tenê xêzek e ku di navbera rabirdû û niha de hatiye danîn; ew di heman demê de guhertinek di rêbazê de ye jî.

Pirsa duh ev bû: "Pirsgirêka Kurd çawa dikare were çareserkirin?" Pirsa îro ev e: "Pirsgirêka Kurd û pirsgirêka demokratîkbûna Tirkiyeyê çawa dikare bi rêya siyaseta demokratîk were çareserkirin?" Cudahî ne tenê cudahî ya di gotinê de ye. Ya yekem li ser mantiqa ewlehî û tinekirinê ye; ya duyem jî li ser mantiqa çareseriya demokratîk, danûstandinên siyasî, hemwelatîbûna wekhev û avakirina civakî ye. Ji ber vê yekê, peywireke bingehîn a berî 27'ê Sibatê ew e ku çerxa pevçûn û tinekirina rabirdûyê dubare nebe. Divê serweriya hiqûqê ji bo aştiyê were damezrandin, divê siyaseta demokratîk were garantîkirin û divê komara demokratîk û civaka demokratîk bi hev re werin avakirin.