- Bi biryareke ku li binê darê ji nava kavilên fermanan şîn bû, civaka Êzidî ne tenê li ber xwe da, lê ji parastina cewherî heta saziyên xweser, meclisên gel û jiyaneke nû, Şengala wêranbûyî ji nû ve ava kir; ev e çîroka xwerêveberiyeke ku bi ked û xwînê hatiye hûnandin.
ARGEŞ ŞENGALÎ
Ev têkoşîna man û nemanê ya civaka Êzidî û Şengalê ku di sedsala 21'ê de mohra xwe li rûpelên dîrokê xistiye, xwedî cihekî herî resen, kûr û taybet e. Ev meş û berxwedana ku ji kûrahiya êş, karesat û fermanên sedsalî hildikişîne, di 4'ê Tebaxa sala 2014'an de bi gavên stratejîk, bi ramaneke polîtîk û bi avakirina îradeyeke nû ber bi merheleyeke dîrokî ve gav avêt.
Di wê roja tarî de ku karesata fermana 74'an bi ser civaka Êzidî de hatibû, di encama valahiyeke mezin a ewlehî û siyasî de, komek ji ciwan û xortên welatparêz li seranserê axa Şengalê li hev civiyan û di bin darekê de civîna xwe ya yekem a avabûnê pêk anîn. Ev damezrandina Yekîneyên Berxwedana Şengalê (YBŞ) ne tenê pêngaveke teng a leşkerî bû, xala derketinê ya îradeya siyasî, vejîna civakekê û xwerêxistinkirina neteweyî ya civakeke ku bi sedsalan hate qewirandin û bi nêrîna tunekirinê re rû bi rû ma bû. Ji wê roja ku li binê darê biryara dîrokî ya berxwedanê hat girtin heta roja me ya îro, YBŞ'ê ji pêvajoya xwe avakirinê û xweparastinê derbasî merheleya biryardariyê, mezinbûnê û tevlêbûna di nava mekanîzmayên artêşa fermî ya dewleta Iraqê de bûye.
Ji sala 2014'an heya îro, YBŞ'ê bê navber û bi hevgirtineke mezin xebatên xwe yên leşkerî û rêxistinî li seranserê erdnîgariya pîroz a Şengalê domandine. Di nava çend mehên ewil de, bi rêya şerekî fedaî, bi fedakariyeke bêhempa û bi piştevaniya cewherî ya gel, ev hêz bûn sedem ku Şengal gav bi gav û bi temamî ji bin kontrol û xetereya çeteyên DAÎŞ'ê derkeve. Di nava van salên têkoşîn û manevrayên dijwar de, şervanên YBŞ'ê di nava gund, navçe û dilê bajarê Şengalê de şerekî sîstematîk û bêhempa meşandin û destanên dîrokî bi xwîna pakrewan û şehîdên xwe hatin nivîsandin. Şerê ku di nava van salan de weke yek ji berxwedanên herî dijwar û stratejîk ên leşkerî nava dîroka cîhanê de tê nasîn, Şerê Mehelê anku Şengala kevin bû. Di vê merheleyê de, YBŞ'ê zêdetirî 11 mehan bê navber şerê sîng bi sîng li dijî çeteyên DAÎŞ'ê meşand, li dijî hemû derfetên teknîkî û giran radiwestiya û nehêla ku dijmin bohistekê jî ber bi pêş ve biçe. Ev berxwedana mehelê di analîzên leşkerî yên nûjen de weke xala guherîna hevsengiya hêzê li Rojhilata Navîn hate tomarkirin û îspat kir ku îradeya gelan dikare li hemberî her cûre hêzên tarî bisekine.
Piştî rawestana serketî ya li dijî êrişên giran, YBŞ derbasî merheleya paqijgerî û rizgarkirina temam a axê bû. Di 13'yê mijdara sala 2015'an de, Bajarê Şengalê bi temamî ji destê çeteyên DAÎŞ'ê hat rizgarkirin û ev mizgîniya dîrokî ji bo civaka Êzidî û tevahiya cîhanê hate ragihandin.
Rizgarkirina bajarê Şengalê weke xebara herî xweş û girîng a wan salan di dilê gel de cih girt û dergehekî nû di siyaseta herêmî û navneteweyî de vekir. Piştî vê serkeftinê, civaka Şengalê û civaka Êzidî derbasî merheleya avakirina saziyên xwe yên xwerêveberiyê, meclisên gel û xweparastinê bûn û hêzên xwe yên parastinê mezintir kirin. Weke encamek ji vê yekê, ev xwerêxistinkirin û bihêzbûna îradeya Êzidiyan, di nava hin hêzên siyasî yên herêmî de ku ji statukoyê xwedî dibûn bi taybetî Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) bû sedema fikar, tirs û nerazîbûnê. PDK'ê bi hevkariya hêzên din hewldanên cuda kirin ku îradeya xweser û azad a civaka êzidî têk bibe, ku xala lûtkeyê ya van hewldanên xirakirinê di 3'yê Adara sala 2017'an de bi êrişa li ser devera Xanesorê pêk hat. Lê belê, bi berxwedana qehrêmanî ya şervanên YBŞ, YJŞ û Asayîşa Êzîdxanê, ev plana leşkerî û siyasî bi temamî hat têkbirin û careke din hate dîtin ku civaka êzidî xwedî çarenûsa xwe ye.
Piştî têkçûna planên herêmî yên nêz, dergehekî nû yê zext û destwerdanên derve vebû ku tê de dewleta Tirk rasterast kete dewrê û polîtîkaya qirkirinê domand. Dewleta Tirk dest bi êrişên hewayî, bi balafirên şer û dronan li ser Şengalê, li ser civaka êzidî, malbatên wan û pêşengên berxwedanê kir. Ev merheleya nû ya zext û şerê asîmetrîk ji sala 2017'an heta sala 2024'an dewam kir, ku tê de gelek fermandar, pêşengên berxwedanê û zarokên welatparêz bûn armanca van êrişên dermirovî. Lê dîsa jî strukturên leşkerî û civakî yên YBŞ'ê bi ruhê fedakariyê berxwedana otonom domandin û nehêştin ku projeya xwerêveberiyê û hebûna wan ji holê rabe. Şengalê di bin van êrişên giran de jî bi israr pergala xwe ya parastina cewherî parast û li ser piyan ma.
Di van salên paşîn de, ligel guherînên kûr ên siyasî li qada navneteweyî û herêmî û bi bandora pêngava Aştî û Civaka Demokratîk ku di bin felsefe û hişmendiya Rêber Apo de hatibû geşkirin, civaka Êzidî jî derfeteke nû ya bêhnvedanê û nûjenkirina saziyên xwe dît. Civakê û hêzên wê yên leşkerî careke din dest bi ji nû ve organîzekirin û avakirina strukturên xwe yên parastinê kirin da ku li gorî şert û mercên serdemê tev bigerin. Ev merheleya avakirin û xwebihêzkirinê heta 26'ê Cotmeha sala 2024'an berdewam kir. Di vê dîrokê de, di nava siyaseta leşkerî û sivîl de guherîneke stratejîk çêbû û YBŞ'ê bi awayekî fermî beşdariya xwe di nava artêşa dewleta Iraqê de ragihand. Ev gava dîrokî nîşan dide ku ev hêza ku rojekê li binê darê ji bo parastina hebûnê hatibû damezirandin, çawa di nav salan de ji nav xwelî û kavilên karesat û fermanan rabû, bû hêviya bi hezaran kesî û gihîşt asteke akademîk, leşkerî û qanûnî ku li ser masê û di cihê biryardariyê de bibe xwedî peyv û biryar. Mirov dikare bi rengekî zelal analîz bike ku tevgara YBŞ'ê ji binê darê dest pê kir û heta cihê biryardariya fermî meşiyaye û bûye sembola herî mezin a xwerêveberî û xwebarişandina civakê di dîroka nûjen a Kurdistan û Iraqê de.
Di nav vê tevahiya dîroka berxwedanê de, rola jinên Êzidî weke stûna sereke, ruh û motora bingehîn a hemû guhertinan tê dîtin. Karesata fermana 74'an herî zêde bandora xwe li ser jinên Êzidî kiribû, ku bi hezaran ji wan hatibûn revandin û rastî hovîtiya herî mezin hatibûn; lewma vejîna civakê û avakirina sîstema nû bêyî rola pêşeng a jinan ne pêkan bû. Jinên Êzidî bi biryardariyeke pola li hemberî vê trajediyê rabûn ser piyan û Yekîneyên Jina Êzîdxan (YJŞ) ava kirin. YJŞ'ê ne tenê weke hêzeke parastina leşkerî li kêleka YBŞ'ê di eniyên pêş de şer kir, di heman demê de bû sembola azadî û rûmeta jinên cîhanê. Li gel parastina çekdarî, jinên Êzidî di hemû qadên jiyana sivik de, di meclisên gel, di perwerde, di dadwerî û di saziyên xwerêveberiyê de cih girtin û bûn mîmariya avakirina sîstema xweser a Şengalê. Bi saya vê hişmendiya azad û rêxistinkirî, jinên Êzidî ji nava xweliyê û ji bin tarîtiya fermanan rabûn, bûn pêşengên avakirina jiyaneke nû, demokratîk û wekhev û îro weke hêzeke bingehîn di her qadê de çarenûsa civaka xwe diparêzin.
