- Di seranserê dîroka mirovahiyê de, ramanweran li bersivên pirsên li ser çi ye hebûn, çawa berdewam dike û çima heye, geriyane. Lêbelê, di pir rewşan de, mirovahiyê xwe di navenda vê lêgerînê de daniye û hemû hebûnên din wekî tiştên hebûna xwe dibîne.
ADAR JIYAN
Heta zanista nûjen jî, bi salan, perspektîfa ku xweza çavkaniyek e ku ji bo bikaranîna mirovan peyda dibe parastiye. Lêbelê, hem bi krîzên ekolojîk ên kûrtir û hem jî bi pêşveçûna hişmendiya felsefî, rastiyek nû. Her tiştê ku bi tena serê xwe winda dibe, dibe hebûna hebûneke din. Tu hebûn bi tena serê xwe tune dibe; her windabûn dibe sedema hebûna hebûneke din. Qûntara darekê ya rizî dibe xwarin ji bo axê, jiyana zindiyên nû. Mirina heywanekî dibe çavkaniya jiyanê ji bo yên din. Ev rastî ne tenê rastiyek biyolojîk e, lê di heman demê de prensîbek ontolojîk û exlaqî ye jî. Kategoriyên ku em bi cudakirina di navbera zindî û ne-zindî de ava dikin, di rastiyê de, tenê dabeşkirinên hêsanker ên hişê mirovan in. Di rastiyê de, tiştê ku em wekî "ne-zindî" pênase dikin - kevir, ax, av û hewa - hilgirên jiyanê yên neçar in. Mirov di nav van girêdanên nedîtî de, di danûstandinek domdar de hene. Di vê lêkolînê de, ez ê li ser vê rastiyê li ser sê astên bingehîn nîqaş bikim: ontolojîk, ekolojîk û exlaqî. Bi vî rengî, pêwîstiya ji nû ve bicihkirina mirovahiyê di nav tevahiya hebûna xwe de dê eşkere bibe.
Ontolojî xwezaya hebûnê lêkolîn dike. Metafîzîka klasîk pir caran hebûnê wekî ku tenê ji esasan pêk tê didît, her hebûnek wekî tevahiyek xweser dihesibîne. Lêbelê, nêrîna ku bi ramana nûjen re her ku diçe tê pejirandin ev e ku hebûn bêyî têkilî nayê famkirin. Têgeha "hebûn-di-cîhanê-de" ya Martin Heidegger di vî warî de girîng e. Hebûna mirovan ne tenê esensek xweser e; mirov di nav toreke têkiliyên bi cîhanê re hene. Tiştê ku em jê re dibêjin "cîhan" ne tenê mirovên din in, lê di heman demê de kevir, ax, heywan, nebat û ezman jî ne.
Bi heman awayî, Emmanuel Levinas hebûna yê din wekî şertek ji bo hebûna mirovan dibîne. Bi têkiliya xwe ya bi yê din re, mirov ji xwe haydar dibe. Bi berfirehkirina vê ramanê, em dikarin heman rastiyê ne tenê di têkiliyên mirov-mirov de, lê di heman demê de di têkiliyên mirov-xwezayê de jî bibînin: Mirov bêyî hebûnên din nikare "mirov" be. Rola tiştên bêcan di vê têkiliyê de jî nayê kêmkirin. Kevir ne tenê madeyek hişk e; ew hilgirê giranî, dem û fezayê ye. Dilopek av ne tenê amûrek ji bo vemirandina tîbûnê ye; ew madeyek e ku tevahiya herikîna jiyanê gengaz dike. Ji ber vê yekê, hebûn ne ji esansên yekane, lê ji tevahiya pergalek têkiliyan pêk tê ku bi berdewamî hevûdu dixin û bi hev ve girêdayî ne.
Daneyên ekolojîk jî rastiya felsefî piştrast dikin. Zanista ekolojiyê eşkere dike ku her zindiyek di nav ekosîstemekê de heye, bi hêmanên din ên zindî û ne-zindî re têkilî datîne. Tunebûna cureyekî reaksiyonek zincîrî diafirîne, jiyana cureyên din dixe xeterê. Mînak, tunebûna mêşan ne tenê windabûna cureyek kêzikan e. Bêyî mêşan, beşek mezin ji nebatan nayê tozkirin; bêyî nebatan, gelek cureyên heywanan dê bê xwarin bimînin; bêyî heywanan, zincîra xwarinê ya mirovan dê hilweşe. Bi vî rengî, nebûna hebûnek piçûk dikare bigihîje astek ku pêşeroja mirovahiyê tehdît dike. Bi heman awayî, erozyona axê, qirêjiya avê û jehrîbûna hewayê ne tenê pirsgirêkên jîngehê ne, lê di heman demê de krîzên ku rasterast jiyana mirovan tehdît dikin jî ne. Ji ber ku bêhna mirovan, av, nan û tenduristiya wan bi van hêmanên ku jê re "ne-zindî" tê gotin ve girêdayî ne. Ekolojî, di bingehê de, vê pêşniyara felsefî di astek zanistî de dubare dike: Hebûna mirovan bi hebûna hebûnên din ve girêdayî ye.
Rastîyên ontolojîk û ekolojîk fermanek exlaqî bi xwe re tînin: Ger tu hebûnek nikaribe serbixwe ji yên din hebe, wê hingê têkiliya ku mirov bi hebûnên din re datînin nikare bi tevahî bikêrhatî be. Ev têkilî di heman demê de têkiliyek berpirsiyariyê ye. Dema ku em li ser ramana Levinas a "berpirsiyariya li hember yên din" berfireh dikin, em digihîjin wê encamê ku mirov ne tenê ji mirovên din lê ji hemî hebûnan berpirsiyar in. Ji ber ku hebûna hebûnên din hebûna mirovan gengaz dike. Paşguhkirina wan, di rastiyê de, paşguhkirina xwe ye. Di vê çarçoveyê de, exlaq ne tenê di têkiliyên mirovan de, lê di têkiliyên bi xwezayê re jî dibe prensîbek bingehîn. Xwarina ajalan, şewitandina daristanan, qirêjkirina deryayan kiryarên bêberpirsiyariyê ne ku ne tenê li dijî xwezayê lê rasterast li dijî mirovahiyê têne kirin. Bi parastina xwezayê, mirov di rastiyê de hebûna xwe diparêzin.
Yek ji mezintirîn têgihîştinên xelet ên zanist û felsefeya nûjen, cudahiya wê ya tûj di navbera zindiyan û nezindan de ye. Ev cudahî mirovahiyê li jor xwezayê datîne, her tiştî dadixe rewşa "tiştekî". Lêbelê, ev cudahî rastiya hebûnê nîşan nade. Îlankirina kevir wekî "bêcan" tê wateya paşguhkirina nirxa wê ya hebûnî. Bêyî wî kevirî, ax tune bûya; bê ax, nebat tune bûn; bê nebat, heywan tune bûn; bê heywan, mirov tune bûn. Ji ber vê yekê, kevir di hebûna mirovan de xwedî parek bêdeng lê bingehîn e. Bi heman awayî, dîtina avê wekî "bêcan" şaş e. Av bingeha jiyanê ye; ew tevger, herikîn û veguherînê di hundurê xwe de hildigire. Beşek mezin ji laşê mirov av e. Ji ber vê yekê, mirov yek ji formên tevger ên avê ne. Ji vê perspektîfê, li şûna cudahiya zindiyan-nezindan, pêdivî ye ku prensîba hevpariya hebûnan were pejirandin. Hebûn ne ji hebûnên takekesî, lê ji tevliheviya wan pêk tê.
Wêrankirina xwezayê, birîna daristanan ji aliyê mirovan ve ye, wêrankirina hevsengiya ekolojîk û jiyandina jiyanê bi rêya maden û projeyên qezenc-xwaz e. Wêrankirina xwezayê êdî ne tenê navê bajarekî ye (Hîroşîma, Nagasaki û Helebçe); ew kêliyek e ku mirovahî ji nihêrîna di neynika xwe de dûr dikeve. Ji ber ku hin karesat bi tenê li cihê ku lê diqewimin namînin. Ew ji demê derbas dibin, sînoran derbas dikin û mîna siya giran di bîra kolektîf a mirovahiyê de bicîh dibin. Wêrankirina xwezayê siyayek wisa ye: ne bi tevahî tarî ye û ne jî teslîmî ronahiyê dibe. Ew her tim tîne bîra mirov, her tim êşê dide mirov.
