Muzîka Kurdî helwestek estetîk e

• Hozan Aydin diyar kir ku Kurd bi rastî hunerê diafirînin û got:“Ji ber ku warê min muzîk e, ez dikarim ji vir mînakan bidim. Dema ku hûn li muzîka Kurdî dinêrin, hûn di mijar, gotin, pêkanîn û şêwaza wê de xêzek, helwestek û prensîbek zelal dibînin. Ev berhem, ku bêyî fikara qezencê têne hilberandin, nasnameyek û helwestek estetîkî ya cihêreng nîşan didin.“

ERKAN GULBAHÇE

Hozan Aydin ê ku di zarokatiya xwe de kilamên dengbêjiyê nas kiriye û ji bo di muzîkê de werî asteke bi qîmet têkoşînek hêjayî gotinê ye hilbijartiye. Di vê têkoşîna xwe de balê dibe ser xizmeta ji bo ziman û muzîka Kurdî her wiha diyar dike ku muzîka kurdî di nava xwe de helwesteke estetîk dihewîne. Hozan Aydin bi tecrube û berxwedana bi salan pirsên me yên têkilarî rêwitiya muzîkê, têkoşîn û asta muzîkê her wiha bandora muzîkê bersivand.

Em dixwazin te çêtir nas bikin. Tu di sala 1962’yan de li gundê Xindeqa, navçeya Tekman, Erziromê ji dayik bûyî. Zarokatiya te çawa bû û şert û mercên jiyanê û tevna çandî ya vê herêmê çawa bandor li muzîka te kir?

Ez di sala 1962’yan de li gundê Xindeqan, li navçeya Tekman a Erziromê, wekî mezinê pênc zarokan ji dayik bûm. Di temenê biçûk de, min kilamên dengbêjiyê nas kir. Stranên min digotin di nava civaka min de pir eleqe didîtin. Xelk li dora min diciviya û min distirand. Wê demê li gundê me dibistanek seretayî tune bû; min tenê piştî ku ez 10 salî bûm dest bi dibistanê kir. Gundê Şemê bi qasî 4-5 kîlometreyan dûr bû. Her sibeh ez bi peya diçûm dibistanê û êvarê vedigeriyam. Di mehên zivistanê de, veguhastin dijwar bû, ji ber vê yekê ez li cem xaltîka xwe ya ku li wir dijiya, dimam. Piştî destpêkirina dibistana seretayî, ez Tirkî fêr bûm û hêdî hêdî min dest bi gotina stranên Tirkî kir. Lê têkiliya min bi muzîkê, nemaze stranan, pir zûtir çêbû.

Di zarokatiya min de, malbata min bi berdewamî guh dida dengbêjan. Dengbêj Şakiro bandorek taybetî li ser min kir. Ew hevalê bapîrê min bû û çend caran serdana mala me kir. Min derfet dît ku ez stranên wî zindî guhdarî bikim. Carekê, ew du rojan li cem me ma. Her kesê ku behsa serdana Şakiro dikir, dihat mala me. Yên teybên wan hebûn, kilamên Şakiro digot tomar dikirin. Dema bapîrê min digot, "Neviyê min jî distirê," wan dixwestin ez jî stranan bibêjim. Min hem bi Kurdî û hem jî bi Tirkî distira. Piştî guhdarîkirina stranên min, Şakiro digot, "Berdewam bike bi Kurdî bistirê." Ev ji bo min bû prensîbek sereke. Ew mîna wesiyetekê bû.

Li dibistana seretayî, mamosteyê te dixwest te bişîne dibistana muzîkê. Malbata te çawa li vê pêvajoyê temaşe dikir? Di wan salan de hest û heyecanên te yên pêşîn ên li ser muzîkê çi bûn?

Ez her tim dibêjim, ez di vî warî de xwe pir bextewar hîs dikim. Malbata min qet rê li ber min negirtiye ku ez kilaman bistirêm; berevajî vê, wan piştgirî da min. Her gava min kilam digot, wan jê hez dikirin û min teşwîq dikirin. Vê yekê hêzek mezin a giyanî û bawerî dida min. Dibe ku ew cesareta ku ez îro dema stranan dibêjim di hundurê xwe de ji wê piştgiriya destpêkê tê.

Li dibistana seretayî, di her çalakiyek ku dibistanê li dar dixist de ez li ser dikê bûm. Piştî pola sêyemîn, mamosteyekî me hebû bi navê Dursun Çelik. Ew ji herêma Deryaya Reş bû û saz lê dixist. Yekem hevdîtina min bi sazê re bi saya wî bû. Wî ji min re lê dixist û min bi wî re distirand. Wî pir ji min hez dikir û baweriya wî bi jêhatiya min dihat. Bi rastî, rojekê ji bapîrê min re got, "Dengekî xweş ê Aydin heye; ev zarok dê bibe hunermend. Bihêlin ez wî bibim Enqereyêû dema ku dem hat, bila di radyoyê de bixebite."

Kengî û li ku derê te cara yekem li ser dikê stran gotin ? Tu dikarî hinekî ji me re qala jiyana xwe ya muzîkê ya di dema ciwaniya xwe de bikî?

Ez dikarim bibêjim ku ez cara yekem di zarokatiyê de derketim ser dikê. Di wê demê de dika min civaka gund bû. Ew li eywanên gund diciviyan û dema ez zarokek bûm bi min stran didan gotin. Ew yekem ezmûna min a ser dikê bû. Paşê, dema ku min dest bi dibistana seretayî kir, min di çalakiyên dibistanê de stran digotin. Bi rastî, ew jî ji bo min wekî dikekê bû; ew derketina pêşberî mirovan û gotina stranan bû.

Vê rêwîtiyê di zarokatiyê de dest pê kir. Gava ku min mamosteyê xwe Dursun Çelik piştî pola sêyemîn bi saz dît, ez matmayî mam. Ji wê gavê û pê ve, saz ji bo min bû hewes. Yekem berhema min bi Tirkî bû. Hinekî li jor gundê me, pirek hebû ku jê re digotin "Pira Mardo". Min ev berhem ji ber heyraniya wê pirê û xwezaya li dora wê nivîsand. Ew melodiyek bû ku bedewiya li dora Pira Mardo, ku bi xwezayê ve girêdayî ye, vedibêje. Ez hîn jî wê di bîra xwe de tînim: wê bi "Laleyên li binê Pira Mardo vedibin..." dest pê dikir.

Di ciwaniya xwe de tu bi siyasetê re mijûl bûyî? Tu çawa tevlî siyasetê bûyî?

Bavê min di destpêkirina min a siyasetê de, bi taybetî jî di ramana çepgir de, bandora herî mezin hebû. Ew rêberê min ê rastîn bû. Dibe ku bavê min dibistana seretayî jî neqedandiba, lê li gorî gelek mirovên serdema xwe, ew xwediyêhişmendiyekê bû, çanda wî pêş ketibû û zana bû. Wî roleke pir girîng di teşedayina kesayetiya min de lîst. Min aliyên wî yên ku ez heyranê wan bûm qebûl kirin; yên ku min jê hez nedikirin min qebûl nekirin. Lê bandora wî di bingehên helwesta min a niha de heye.

Malbata min bi gelemperî malbateke siyasî bû. Gelek xizmên me ji ber çalakiyên siyasî hatin cezakirin û girtin. Bavê min jî di ciwaniya xwe de pir çalak bû. Lê berî her tiştî, ew mirovekî kûr ê di nava çandê de bû. Ez di hawîrdorekê de mezin bûm ku avahiya feodal hîn jî xurt bû. Wan têkiliyan hem bandorên erênî û hem jî neyînî hebûn, lê ez bi piranî bi aliyên erênî mezin bûm: nirxên wekî piştgiriya hev, qîmetdayîna hev…

Di sala 1990'î de we li Tekmanê koroya muzîkê ya ji 57 kesan pêk tê ava kir. Ev fikir çawa çêbû? Çawa hat pêşwazîkirin û bandoreke çawa hişt?

Di wê heyamê de, me çalakiyên xwe di çarçoveya Navenda Perwerdehiya Giştî de pêk anîn. Beşdarbûn pir zêde bû; carinan, hejmara me ji 70 kesan derbas dibû. Di dawiyê de, hejmar daket 57 kesan, ji ber vê yekê ez her gav wê wekî "koraya 57 kesan" bi bîr tînim. Bi rastî jî projeyek ecêb bû. Me koroyek mezin ava kiribû ku dengên bihêz û bandorker lê diciviyan.

Di wê demê de, di nav xwendekarên min de gelek ciwan hebûn ku bi dengê xwe derdiketin pêş. Bi rastî, yek ji xwendekarên min, bi navê Destan, paşê albûmek çêkir. Di nav wan de dengbêjên pir taybet hebûn; carinan min stranên Kurdî bi wan dida gotin.

Ev rewş bi demê re hate zanîn. Heta gihîşt guhê qaymeqamê navçeyê û şaredar. Şaredar Îhsan Gok ê çûye rehmetê, xizmê diya min bû. Wan gazî min kirin û pirsîn, "Çima tu dersên Kurdî didî?" Lê min tenê bi zimanê xwe stran digotin, min tiştekî neqanûnî nekir.

Dema ku em li Tekmanê bi koroyê re derketin ser dikê, me bandorek mezin çêkir. Ew xebat ji hêla gel ve pir erênî hate pêşwazîkirin. Repertuwara min a Tirkî ji berê ve pir xurt bû. Ew koroya mezin, ku me hem bi ezmûna xwe û hem jî bi xwendekarên xwe ava kir, li Tekmanê şopek bêhempa hişt.

Kengî û çima hûn hatin Elmanyayê?

Heta di ciwaniya xwe de jî, ez her tim di rê de bûm. Ez bi mijarên siyasî re eleqedar bûm. Li Tekmanê, wekî çend ciwanan navê me hatibû bihîstin. Di salên 1988-89’an de, navê tevgera gerîla hêdî hêdî li Tekmanê dihat naskirin. Hin têkiliyên me jî hebûn. Kovarên Serxwebûn û Berxwedan ji Ewropayê dihatin û me ew belav dikirin. Me di bin şert û mercên dijwar de cureyekî xebata rêxistinî dikir.

Dema Partiya Keda Gel hate damezrandin, me rêxistina navçeyê li Tekmanê ava kir. Me di vekirinê de heta muzîk jî lêxist, ku gelek bala xelkê kişand. Bi demê re, tiştên ku me li Tekmanê dikirin eşkere bûn û ev yek hin derdoran bi giranî aciz kir. Qeymeqamê navçeyê, leşker, şaredarî hemûyan  gazî me kirin, me hişyar kirin û zext li me xwarin ku em paşve gavê bavêjin. Heta wan wekî sîxur kar pêşkêşî me kirin û gef li me xwarin.

Wê demê, li Erziromê ezmûneke radyoyê hebû. Min amadekariya beşdarbûnê dikir. Hin nasên min ji min re gotin, "Here Erziromê, li otêla xizmê me bimîne. Du kes dê werin alîkariya te bikin." Min qebûl kir. Li otêlê ew rastî min hatin û em bi hev re çûn şîvê. Tam dema ku em rûniştin ser xwarinê, yek ji wan xwe da nasîn û got: "Em du sal û nîv in li dû te ne”. Ez matmayî mam. Wan yek bi yek vegot ku min di rojek diyarkirî de li ku û bi kê re hevdîtin kiriye. Bi rastî jî ew amade hatibûn. Berî ku ez fêm bikim ka çi diqewime, wan çavên min girêdan û ez birim cihekî nenas.

Wan li wir bi eşkereyî pêşniyara hevkariyê ji min re kirin. Wan got, "Tu di civakê de pir tê hezkirin, kes gumanê li te nake. Em ê te bikin hunermendê herî baş ê Tirkiyeyê. Her kes dê li ser te biaxive. Tu dê di vîlayan de bijî, navdarî, pere, her tişt dê ya te be." Tiştê ku wan ferz dikirin eşkere bû: wan dixwestin ku ez bi dewletê re hevkariyê bikim.

Min got, "Ez ne dijminê dewletê me, çima tu ji min re dibêjî ku ez alîgirê dewletê bim?" Lê niyeta wan cuda bû. Wan digotin, "Tu yê ji kesî re nebêjî, tu yê bi me re bî." Min pirsî, "Lê ez ê ji malbata xwe re çi bibêjim?" Wan got, "Kes fêm nake, tu hunermendek î, ew ê her çi dibe bila bibe ji te nepirsin."

Min ji xwe re got, "Ji vir rê tune." Min got, "Du hefte bidin min, bila ez li ser bifikirim." Wan got, "Em ê bi te re têkilî daynin." Bi vî awayî wan ez berdam. Lê wan bi eşkereyî got: "Heke tu qebûl nekî, tu yê bimirî. Em ê te bikujin û dû re em ê bêjin PKK’ê te kuştiy.'"

Di nav hefteyek an deh rojan de, bi alîkariya hevalên me, ez ji Tekmanê derketim. Min ji bavê xwe re tiştek negot. Lê min tiştek qebûl nekir. Di Adara 1992’yan de, bêyî ku ez ji kesî re xiyanetê bikim, ez çûm Elmanyayê.

Tu koçî Elmanyayê bûyî û beşdarî komên wekî Koma Xebat û Koma Helîm Dener bûyî. Tu dikarî çi ji me re li ser çîroka damezrandin, armanc û felsefeya hilberîna kolektîf a van koman bibêjî?

Piştî ku ez gihîştim Elmanyayê û di pêvajoyek kurt a burokrasiyê re derbas bûm, ez ne bi tenê bûm; min zû heval dîtin. Çalakiyên çandî çêdibûn û ez yekser tevlî bûm. Me Koma Xebatê li Bochumê damezrand û dest bi xebata xwe kir. Ew ekîbek ji nêzîkî 40 kesan bû; komên ku bi muzîk, şano û folklorê ve mijûl bûn di nav de bûn. Ew mîna artêşeke çandî bû.

Ji bo min, ew bi tevahî xizmetek bû. Çi dibe bila bibe, diviyabû ez çalak bimînim, diviyabû min tiştek hilberanda. Em çend salan bi Koma Xebatê re bi vî rengî xebitî. Piştî ku Halim Dener di sala 1994’an de hate kuştin, me navê komê guherand me kir Koma Halim Dener. Em hîn jî li Bochumê bûn.

Di wê heyamê de, em di hema hema hemû çalakiyên çandî de li bajarên ku em jê re dibêjin herêma navendî, wek Esen, Bochum, Dortmund û Hagen, çalak bûn. Festîval û çalakiyên çandî yên biyanî yên li Elmanyayê ji bo me pir bi qîmet bûn. Ji ber ku van festîvalan mirovên ji çandên cuda anîn cem hev û me derfet dît ku em rasterast çanda Kurdî li wir bidin nasîn.

Vê yekê bi rastî bala min kişand. Hema hema her gava ku derfeta min hebû, ez beşdarî van festîvalan dibûm û bi komên din re ez derdiketim ser dikê. Vê yekêheta sala 1997‘an berdewam kir. Piştre ez çûm Berlînê û em ji komê veqetiyan.

Gelo muzîka Kurdî îro sekiniye yan di nava lêgerînekê de ye ? Gelo sedem çiye ku ev hafiza û têkoşîna bi salan têra xwe nikare veguhere hilberîneke hunerî ? Gelo çiqasî dikare li gor veguherîna civakî û rihê îro tev bigere ?

Ez her tim vê ramanê diyar dikim ji ber ku bi rastî jî wisa ye. Wekî ku min berê jî gotiye, ez bawer dikim ku mafê min heye ku ez huner û hunermend pênase bikim. Ez dixwazim vê yekê jî lê zêde bikim: Kes nikare bêje, "Ez ê zarokê xwe bişînim dibistanê, ew ê perwerdeyê bibînin û ew ê bibin hunermend." Tiştekî wisa li tu deverek cîhanê tune. Tu pergala perwerdehiyê rêbazek wisa bikar nayîne. Ji ber ku huner herikînek giyanî, hestyarî, hundurîn e. Mamosteyê wê tune. Mamosteyê dil tune ye. Huner gewherek hestan e. Û hunermend kesek e ku bi vî rengî dijî û diafirîne. Huner ne tiştek e ku bi rêya dibistanê an dîplomayê were bidestxistin.

Ez guhdarekî pir baş im. Ji zarokatiya xwe ve, min bi baldarîyek mezin li her cure muzîkê guhdarî kiriye. Ez gelek hunermendan nas dikim. Ez gelek navên ku ji hêla civakan ve têne pejirandin an naskirin dişopînim. Ez dikarim di navbera amator û profesyonelan de cudahiyê bikim. Ez 33 sal in li Ewropayê dijîm. Ez ji hêla hunerê ve hem Ewropayê û hem jî cîhanê ji nêz ve dişopînim.

Lê Kurd bi rastî hunerê diafirînin. Ji ber ku warê min muzîk e, ez dikarim ji vir mînakan bidim. Dema ku hûn li muzîka Kurdî dinêrin, hûn di mijar, gotin, pêkanîn û şêwaza wê de xêzek, helwestek û prensîbek zelal dibînin. Ev berhem, ku bêyî fikara qezencê têne hilberandin, nasnameyek û helwestek estetîkî ya cihêreng nîşan didin. Dema ku ez kesek ku hunerê diafirîne dinirxînim, ev tiştên ku ez lê digerim in.

Hunermendên Kurd bi rastî hunerê diafirînin. Ji hêla teknîkî ve, dibe ku em li gorî cîhanê kêm bin. Dibe ku çavkaniyên me yên darayî an alavên teknolojîk ên pêşkeftî tune bin. Dibe ku tesîsên studyoya me yên profesyonel sînordar bin. Lê tevî vê yekê, em hunerê diafirînin.

Ji vê perspektîfê ve, muzîka Kurdî li cihê ku divê lê be ye. Em tenê nikarin ji hêla şiyanên teknîkî ve bi cîhanê re bigihîjin hev. Wekî din, hunermendên Kurd bi dezavantajek din re rû bi rû ne. Li cîhanê gelek kêm civak hene ku bi qasî me bi azadî û nasnameyê re têdikoşin. Çanda me perçe perçe ye, mirov westiyayî ne, dil birîndar in. Gelek civak van pirsgirêkan najîn. Li piraniya deveran, huner ji bo kêfxweşkirina mirovan tê çêkirin. Fîlm, stran, konser hemî ji bo vê armancê têne hilberandin. Lê em hunerê çêdikin da ku mirov bifikirin. Û fikirîn pergalan ne rehet dike. Ev jî li karê kesî nayê. Ji ber vê yekê hunermend bi gelek astengiyan re rû bi rû dimînin. Carinan ji bo organizasyonan gazî te nakin. Hûn nikarin di dawetan de cîhekî bibînin. Hûn wekî "pir siyasî", "pir cuda" û hwd têne binavkirin. Ji ber ku hûn hunerê bi helwestekê çêdikin, ne li gorî bazarê.