Hunermendê dengê Dêrsimê

• Alî Baran hozanekî gel e. Bi dengê xwe di nav bîra kevnar a Dêrsimê de, êş, bawerî û berxwedana herêmekê hildigire. Wî zarokatiya xwe li Gundê Bargenî yê navçeya Xozat a Dêrsimê, li kêleka Ocaxa Aguçan derbas kir. Ji ber vê yekê, di cîhana wî de, muzîk ne tenê şêweyekî hunerî ye, di heman demê de zimanê jiyana rojane, hilgirê baweriyê û beşek zindî ya bîra kolektîf e.

ERKAN GULBAHÇE

Bapîrê wî Mehmet û bavê wî Mahmut Baran tembûr û keman lêdixistin; wan kilam, lawik, stran, zêmar digotin. Xanî bi dengê muzîkê di şevê de geş dibû. Vê yekê cîhana muzîkê ya Alî Baran ji temenê ciwaniyê ve bi teşe kir. Di tevahiya jiyana wî de, ku ji Dêrsimê bigire heta Xarpêtê, ji Amedê bigire heta Ewropayê, çêkirina muzîkê ya bi zimanê Kurdî ji bo wî rasterast bi nasname, hebûn û helwestek siyasî ve girêdayî bû. Di salên 1970 û 80’ê de, stranbêjiya bi zimanê Kurdî bi berdêlên giran hat. Ew hate girtin, darizandin û di dawiyê de ji bo performansa li ser dikê neçar ma ku welatê xwe biterikîne. Lê sirgûnê dengê wî nebiland ango bi dawî nekir. Berevajî vê, ew veguherî qadeke têkoşînê û wî bîranînên xwe kûrtir hilgirt û gotinên xwe zelaltir anîn ziman.

Di salên xwe yên li Ewropayê de, wî ji muzîkjenekî wêdetir, xwe bêtir wekî dengbêj bi cih kir. Carinan bi amûrekê tenê, carinan bêyî ti amûrekê, ew xwe dispêre hêza gotin û nefesê. Mijarên Dêrsim, Elewîtî, sirgûn, nasname, bîr û berxwedan rehên sereke ya kilamên wî pêk tînin. Muzîka wî, ji vegotineke takekesî wêdetir, wekî arşîveke devkî kar dike.

Bi çardeh albûm û bi sedan stran, zêmarên xwe, ew berdewam dike ku muzîkê çêbike. Ew dibêje ku ew ne ji bo pere an navdariyê, lê "ji bo jiyanê û zindîmayînê muzîkê çêdike." Me bi Alî Baran re li ser rêwîtiya wî ya dirêj, ji dengên zarokatiya wî bigire heta bîranîna Dêrsimê, ji salên ku muzîka Kurdî qedexe bû bigire heta wateya çêkirina muzîkê ya li sirgûnê û çima ew îro jî stranan dibêje, axivî.

Hûn salên zarokatiya xwe li Dêrsimê çawa bi bîr tînî? Nêzîkatiya malbata te ya li hember muzîkê, dengên ku te li malê dibihîstin û atmosfera çandî çawa rêya te bi teşe kir ?

Gundê me gundê Bargenî ye li navçeya Xozat a Dêrsimê ye. Mala me li serê çiyayekî bilind, rast li kêleka Ocaxa Aguçanê, li kêleka ziyaretê hatiye avakirin. Ji bo Elewiyên Aguçanê, ev ocaxa murşîd e. Li hember Tirba Aguçanê, di baxçeyê me de, çavkaniyek avê hebû. Li binê ziyaretê, di cîhekî teng de ku tenê çar kes dikarin li ser piyan bisekinin, kaniyek hebû. Ji ber vê sedemê, ZiyaretaAguçanê wekî "Ser Çeşme" jî tê binavkirin. Di Elewîtiyê de, çar hêman  av, erd, roj û hewa pîroz in.

Mala me her tim tijî mêvan bû. Mirov bi deng û muzîka bavê min ve girêdayî dibûn, carinan digiriyan, carinan şa dibûn. Bavê min carinan stranên cuda digot, ji xemgîniyê derbasî kêfxweşiyê dibû. Em zarok di wê demê de nikarîbûn li ser piyên xwe bisekinin; em diketin xewê. Dema ku gelek mêvan hebûn, cîh ji bo razanê tunebû. Bavê min hin ji wan ji bo nimêja şevê dişand malên ap an cîranên me.

Bavê min kilam, lawik û stranên Kurmancî; zêmarên Zazakî; û stranên Tirkîdigot. Carinan diya min jî tevlî wî dibû. Dengê dê û bavê min bi awayekî bêkêmasî li hev dihatin. Dapîra min, Sari Saltikli Besê, jî zêmar digot. Muzîk beşek xwezayî ya jiyana mala me bû. Di malbata me de, miriyên me bi gotina zêmaran û beytan dihatin veşartin. Bavê min li ser gorê bi kemana xwe zêmardigot û carinan diya min jî bi wî re distira.

Te çawa dest bi muzîkê kir, têkiliya te ya yekem bi sazê re çawa çêbû û kîjan dengbêjan bandor li te kirin? Ji ber şert û mercên siyasî yên wê demê, malbat û civaka te çawa bertek nîşanî muzîkjeniya te dan?

Dema ez pênc an şeş salî bûm, diya min ji çembera darîn defek çêkir, çemberek mezin ku di firotina dimsê de tê bikaranîn. Bi vî awayî ez cara yekem bi amûrek muzîkê re rû bi rû mam. Min dar wekî defê bi kar dianî. Di temenê biçûk de, min pez û bizin dibirim çêrê. Dema mine w diçêrandin, ez fêrî lêdana defê bûm.

Rojekê, apê min Huseyîn Baran min dît ku ez hewl didim tembûra wî ya sê-telî ya biçûk lêxim. Di destpêkê de, min bi tena serê xwe bi têlek yekane pratîk dikir. Wî fêrî min kir ku ez ê çawa li tembûrê bixim. Min bi têlekê dest pê kir. Piştre, bi guhertina têla jorîn, ez derbasî tembûrê bûm, ku ew amûrek sê-telî ye. Lêdana amûra sê-telî dijwartir bû, lê wê bêtir bala min kişand. Ji ber ku tembûr dengekî wê yê duyemîn hebû, ew ne amûrek yek-deng bû. Vê yekê bala min kişand.

Li malê kemanek, sazek  û cumbuşek hebû. Diya min ji van amûran re digot "amûrên bavê te" û nedihişt ez pir dest bidim wan. Radyoyek me jî hebû. Êvaran, cîran dihatin û me bi gelemperî guh dida nûçeyan. Min digot qey mirov di radyoyê de diaxivin. Rojekê, min xwest ez mirovên li hundirê radyoyêbibînim, ji ber vê yekê min radyo vekir. Apê min Hesen hat hundirê odeyê, dema min dît hêrs bû û got, "Wê bigire." Di wî temenî de, min fêm kir ku di hundurê radyoyê de cîhanek bi tevahî cuda hebû ku bi têlên cam tijî bû.

Min di heft saliya xwe de dest bi dibistanê kir. Min bi Tirkî nizanibû, lê ez zû fêr bûm ji ber ku mirovên dihatin mala me û diçûn û tiştên ku bavê min digotin guhên min tijî dikirin. Ez di muzîkê de li dibistanê pir serkeftî bûm. Di pola sêyemîn a dibistana seretayî de, min xwe di muzîkê de serketî dît. Di 23’yê Nîsanê de, mamosteyê min Veli Suroglu saz lêxist. Ez derketim ser dikê û min stran û awazên gelêrî gotin. Di polên çaremîn û pêncemîn de, ez serokê klûba muzîkê ya dibistanê bûm. Mamoste Mehmet Ali piyes bi me da çêkirin. Min di lîstikekê de lîst. Di lîstikê de, mamosteyê min strana "Sêyên Çûn Xweşik in”lêxist û min ew stran got. Piştre, min bi xwe dest bi lêxistin û gotina wê stranê kir.

Bavê min ji Elmanyayê teybet anîbû. Min yekem tomarkirina deng pê çêkir. Ez hîn jî wê diparêzim. Wê demê, ez, diya min û sê xwişk û birayên min li "Komê" dijiyan. Ew nêzîkî du kîlometreyan ji gund dûr bû. Ez bi peya diçûm û dihatim dibistanê. Min her tim di rê de stran digotin.

Min di sala 1967’an de li Xarpêtê dest bi dibistana navîn kir. Me xaniyek kirê kir û dapîra min li cem min ma. Malbata min ne li dijî wê yekê bû ku ez muzîkê çêbikim, lê di salên dibistana navîn de, digotin ku ez di lêdana sazê de ne bes im.

Li Tirkiyeyê, çêkirina muzîka Kurdî di salên 1970 û 80’ê de xetereyên cidî dihewîne. Ji wê serdemê mînakek taybetî ya zordarî, qedexe, an bûyerek heye ku hûn herî zêde bi bîr tînin?

Ez bi xebata xwe ya şanoyê, li Dêrsim, navçeyên wê, Îskenderûn, Peyas û Dortyolê derketim ser dikê. Du caran li Stenbolê ez derketim ser dikê. Min stran û kilam gotin. Her çend ez ji stranbêjiya bi Kurdî ditirsiyam jî, ez derketim ser dikê.

Di Kanûna 1978’an de, min li Sînemaya Dîlanê ya li Amedê cara yekem li ser dikê deh stranên Kurdî bênavber gotin. Xuya ye, polîsek li rêza pêşîn rûniştibû. Wî her tişt bi teybek biçûk tomar kiribû. Çar ji me hatin girtin: ez, Mehmet Erdogmuş, Încî Xanim û mamosteyekî Îngilîzî (navê wî nayê bîra min). Erdogmuş kwîr bû, û Încî Xanim ducanî bû. Dest nedan wan, lê min û mamosteyê Îngilîzî bi tundî lêdan xwar.

Binçavkirin pir dijwar bû. Zivistan bû û sar bû. Polîsan pencere negirt; derî vekirî hiştin. Em heşt hefteyan di bin çavan de man. Di Çileya 1978’an de, Ecevit bi Erbakan re li hev kir. Hikûmetek hat avakirin û wan em bi şert berdan. Lêbelê, pêvajoya dadgehê berdewam kir.

Tu dikarî paşxaneya çûyîna xwe ya Elmanyayê ya di sala 1978’an de rave bikî? Ev biryar pêwîstiyek bû, an jî lêgerînek ji bo rêyeke nû bû, hem di warê hunerî de û hem jî di jiyanê de?

Piştî vê pêvajoyê, ez neçar mam ku di Tebaxa 1978’an de biçim Elmanyayê. Piştî ku ez çûm, tebligatek gihîşt malê. Ji bo girtina min, bi ser mala diya min de girtin; li min digeriyan.

Ez ji bo parastina hem hunera xwe û hem jî jiyana xwe çûm Elmanyayê. Bi dîplomaya dibistana amadehiyê min derfet dît ku ez biçim zanîngehê, lê êdî bijardeya min a mayîna li welêt tune bû. Piştî ku cûntaya leşkerî di sala 1980’êde hat ser desthilatdariyê, hemwelatîbûna min ji min hat standin. Ger min welat neterikandibûya, bê guman ez ê di Zindana Amedê de bûma.

Ez yek ji wan kesan bûm ku welatîbûna xwe ji dest da. Li gel Melike Demirag, Şanar Yurdatapan û Gultekin Gazioglu, di pêla yekem de bi tevahî 13 kes ji welatîbûnê hatin standin. Paşê, Cem Karaca jî li vê lîsteyê hate zêdekirin.

Salên te yên pêşîn li Ewropayê çawa bûn? Tu di warê ziman, çand, nasname û muzîkê de bi çi dijwarîyan rû bi rû ma?

Min li Elmanyayê mafê penaberiyê wergirtibû, lê destûra xebatê li cem min tunebû. Derketina ji bajêr li min qedexe bû. Di bin van şert û mercan de, kirina hunerê pir dijwar bû. Tevî vê yekê, komeleyên DÎDEF’ê min vexwendin ku ez beşdarî konseran bibim. Pereyê ku wan didan 150-200 mark bû. Piraniya caran, tenê lêçûnên rêwîtiyê dihatin dayîn.

Ji ber sedemên darayî, di sala 1984’an de neçar mam ku dev ji zanîngehê berdim. Dahata hevjîna min têrê nedikir ku lêçûnên me dabîn bike. Ez ketim depresiyoneke kûr. Salên 1983-84’an serdema herî dijwar a jiyana min bû.

Di vê pêvajoyê de, perspektîfa min a siyasî jî kûrtir bû. Min dest pê kir ku bi eşkeretir bibêjim ku Kurdistan koloniyek e. Hin kes hebûn ku ji ber lêxistina muzîka Kurdî ya min di çalakiyên DÎDEF’ê de aciz dibûn. Her çend ez serokê komeleyê bûm jî, min îstifa kir. Wê demê, heman derdoran dest bi belavkirina gotegotan li ser min kirin û gotin "Ew bi cih bû, êdî ne hewceyî kesî ye." Lêbelê, helwesta min li gorî teoriyên wan nebû.

Piştî hatina te ya ji bo Ewropayê, muzîka te, rêbazên te yên hilberînê û têkiliyên te bi derdora te re çawa pêş ketin? Xebatên albûma te di kîjan qonaxan de dest pê kirin û têkiliyên te bi derdorên siyasî/hunerî re bêtir çawa derketin pêş?

Berî werim Elmanyayê, li Xarpêtê projeyek min a albûmeke kurt hebû. Piştî ku di destpêka sala 1978’an de ji Amedê derketim, heta ku min dîplomaya xwe ya dibistana amadehiyê wergirt, ez li Xozatê mam. Fikra çûyîna derveyî welêt hat bîra min. Min di meha gulanê de dîplomaya xwe wergirt û di Tebaxa 1978’an de hatim Elmanyayê.

Dema ez gihîştim Elmanyayê, ji ber pirsgirêkên rûniştinê û dibistanê, ez du salan nikarîbû zêde bi muzîkê re mijûl bibim. Ez li Heidelbergê beşdarî qursek zimanê elmanî bûm. DÎDEF tekane saziya ku min nas dikir û min dikaribû li wir muzîkê çêbikim bû. Min pêşî di çalakiyek ATÎK’ê de û dû re jî li komeleyên DÎDEF’ê performansek pêşkêş kir.

Ji aliyekî ve, qursên zimanê elmanî, ji aliyê din ve fikarên zanîngehê û ji aliyê din ve jî pirsgirêkên rûniştinê hebûn. Di salên 1979-80’ê de, min li Zanîngeha Karlsruhe di beşa kîmyayê de cih girt û li Karlsruhe bi cih bûm. Di vê demê de, ez bi kûrahî beşdarî xebata komeleyê bûm. Ez bi qursên koroyê û amûrên muzîkê re eleqedar bûm.

Dema ku min li Ewropayê albûmek çêdikir, ez fêr bûm ku xebata bi amûrên wekî koro, gîtar û perkusyonê çiqas cuda ye ji çêkirina albûmek tenê bi yek amûrê. Di sala 1986’an de, min Orhan Temur nas kir û min xebatekprofesyoneltir şopand.

Ez demekê di navbera Komkar û Hevalan de diçûm û dihatim. Qaîdeyên leşkerî yên pir hişk ên hevalan hebûn. Ji aliyê din ve, min dixwest bi gelê xwe re têkiliyê deynim, qencî û xerabiyê ji Kurdan re rave bikim. Min tercîh kir ku helwesta xwe ya li dijî dîktatorî û zilmê bi stranên xwe diyar bikim. Min qebûl kir ku şer pêwîst e, lê rêya min têkoşîna bi hunerê bû.

Têgeha "sirgûniyê" ji bo te tê çi wateyê? Vê rewşê bi we çi da qezenckirin û çi ji we girt ?

Sirgûnî koçberiya bi zorê ya mirovekî ye ji bo cihekî ku lê nehatiye dinê û zimanê wir nizane. Tu di heman dinyayê de dijî, lê tu her tim xwe di cihekî de asê hîs dikî ku ziman, çand û baweriyeke cuda lê serdest e. Beşa herî dijwar ew e ku tu nikarî biçî cihekî din, azadiya te ya tevgerê sînordar be.

Sirgûnî ne tenê berxwedanê, lê di heman demê de fêrbûnê jî hîn dike. Hûn ziman û çanda cihê ku hûn diçin fêr dibin. Ruhê cihê jidayikbûnê û cihê ku hûn lê dijîn di nav we de tevlihev dibe. Bi demê re, hûn dibin kesek bi du nasnameyan. Ger hûn ji fêrbûnê re girtî bin, hûn nikarin li gor wir biçin. Min her weha şahidiya mirovên ku bi salan li Ewropayê bêyî fêrbûna ziman jiyane, jiyana xwe di çerxek teng de derbas kirine, bi berdewamî pirsgirêkan dijîn û ketine nava depresyonê, kiriye.

Her albûmek ku te heta niha we derxistiye bi serdemeke cuda re têkildar e. Kîjan albûm ji bo te xala herî krîtîk, xala werçerxê bû û çima?

Ne tenê yek albûm bû, çend xalên werçerxê hebûn. Albûma min a sêyem di sala 1987’an de derket. Albûma min a çarem, "Helepce û Zindan", piştî sala 1989’an derket. Di sala 1990’î de, "Cenê Cenê" derket û di sala 1991’ê de, wekî hemwelatiyekî Elman, ez bi Melike Demirag û Şanar Yurdatapan re çûm Tirkiyeyê. Di sala 1992’yan de, albûma min "Destê Ma" li Tirkiyeyê derket. Lêbelê, di wê demê de kasetên muzîkê zêde dibûn, albûma min hate qedexekirin. Min ji destê şîrketan zirar dît û baweriya min hejiya.

Berî ku ez biçim Tirkiyeyê, albûma min "Ey Dersimê" bi awayekî korsan hatibû weşandin. Vê yekê jî baweriya min şikand. Ez bêhêvî mam û heta sala 2000’î min albûmek çênekir. Di sala 1999’an de, min dîsa dest bi amadekirina albûmekê kir; ew di sala 2000’î de bi navê "Evîna Me" derket.

Çanda Kurdî, mîrata Elewî-Dersimî û paşxaneya çandî ya pirzimanî… Ev çawa bandorê li muzîk û hebûna te ya li ser dikê dikin?

Stranên min behsa av, roj û hewaya axa ku ez jê têm dikin. Ew pîroziya wê axê, baweriya derwêşan diyar dikin. Ji ber ku ez beşek ji wê me. Cihê ku ez jê têm bîranîna pîran e, ya mirovên ku bi sedsalan e li ber azadiyê serî netewandine, ya parvekirin û baweriya bi Xwedê ye.

Ez xwe ne wekî takekesek dibînim, lê wekî dengê gelekî ku ji bo aştî û azadiyê têdikoşe, dibînim. Dema ku min neheqî dît, ez bêdeng nemam. Ez ji berjewendiya xwe, meqam û xudperestiyê dûr mam. Ez neheqiyê ne bi rêya bihîstinê, lê bi rêya ezmûnê fêr bûm. Min cihê ku zilm lê hebû ne bi tiliya xwe, lê bi zimanê xwe vegot. Ez ê mêvantiya mala feqîran bi mêvantiya mala dewlemendan neguherim.

Li dîyasporayê, nifşên ciwan dikarin xwe di navbera nasname û çandê de asê bibînin. Hûn dixwazin ji ciwanên Kurd ên li Ewropayê re di derbarê muzîk, ziman û çandê de çi bibêjin?

Stranên min sedema jiyana min in. Zimanê min qet ranaweste. Li ser rê, li sûkê, li kêleka avê her tim dixebite. Ez her tim diqîrim. Dema ku ez diçim malê, ez wan dinivîsim. Ez amûra xwe digirim û tiştê ku wê rojê di hundirê min de rijiya vediguherînim melodiyekê.

Ez carek û carek din guhdarî dikim û dîsa pratîk dikim. Bûyerek an serpêhatiyek di cih de nabe stranek. Carinan salek, du sal, an sê sal derbas dibin, ew di hundirê min de dihele. Piştre ew dibe şahî an xemgînî û dibe stranek. Fikra albûmekê wê demê tê. Çêkirina albûmekê "tenê ji bo wê" bêwate ye. Her stranek ku ez dibêjim çîrokek wê heye. Bêyî çîrokekê, ne stran, ne şîn û ne jî zêmarên min hene.

Îro tu li ser projeyên nû, albûm, an arasteyên hunerî dixebitî? Guhdarên te dikarin di pêşerojê de li benda Alî Baranekî çawa bin?

Ez 70 salî me, lê heta ku êş û jan berdewam bikin, deng û bêhna ku em bi muzîkê diyar dikin qet naqede. Bêhn, gotin, an stran… yek ji wan qet naqede. Rewşek di bêhnê de heye ku ne tenê dengek, lê sê deng di hundurê min de ne: dengên bapîr, bav û diya min… Ew mîrateyek ji sê zimanan, ji sê têlan e.

Heta îro, piştî 14 albûman, projeyên min ên nû hene. Divê mirov di pêşerojê de li bendê nebin ku Ali Baranek cîhanê bi yek çavî dibîne. Dema ez ciwan bûm, min gelek caran cîhan bi yek çavî didît û li gorî wê biryar dida. Bi demê re, mirov têdigihêje, fêr dibe ku cîhanê ji perspektîfek berfirehtir bibîne û bûyeran kûrtir analîz bike.

Ez hozanê gelê xwe me. Divê ez deng, guh û çavê gel bim. Di pêşerojê de, divê ez bi awayê herî paqij bi mirovahiyê û gelê xwe re biaxivim. Ez naxwazim bi dengekî ku ez pêşeroja xwe nikarim bibînim, bi gel re biaxivim.