- Hevserokê DFG'ê Selman Çîçek têkildarî kevneşopiya têkoşîna çapemeniya azad û zextên berdewam diyar kir ku çapemeniya azad paşve gav navêje û got:" Têkoşîna ji bo çapemeniya azad di heman demê de têkoşîna civakê ya ji bo jiyaneke azad e."
ROZA METÎNA/ AMED
Têkoşîna çapemeniya azad a li hemberî zext, zordestî û astengiyan dewam dike. Ji ber vê kevneşopiya têkoşînê bi taybet di demên dawî de gelek caran hesabên medyaya dîjîtal ên mîna JINNEWS, Ajansa Mezopotamyayê (MKG), Ajansa Welat hatin astengkirin. Li gor raporên Komeleya Rojnamegerên Jin a Mezopotamayê (MKG) û Komeleya Rojnamegeran a Dîcle Firatê (DFG) binpêkirina mafên rojnamegeran dewam dikin. Lê belê kedkarên çapemeniya azad tevî zextan jî dev ji pênûsa û kameraya xwe bernadin.
Hevserokê Komeleya Rojnamegeran a Dîcle Firatê (DFG) Selman Çîçek têkildarî kevneşopiya têkoşîna çapemeniya azad û zextên berdewam bersiv da pirsên me.
Pêşî, hûn dikarin girîngiya rola çapemeniya azad rave bikin?
Çapemeniya azad ne tenê medyayek e ku nûçeyan parve dike; ew hilgirê berpirsiyariyên dîrokî ye ku barê rastiyê hildigirin. Wekî yek ji garantiyên herî bingehîn ên mafê raya giştî ya ji bo gihîştina ronahiyê, çapemeniya azad roleke girîng dilîze da ku kontrola demokratîk a raya giştî li ser bingeha gihîştina agahdariya rast be. Çapemeniya azad di heman demê de kevneşopiyeke têkoşînê ye. Dema ku medyayê xwe di têkiliyên hêzê de dît, nûçeyan deng da gel, li bîranînan nihêrî û rastî parast. Ji ber vê mîsyona dîrokî, ew gelek caran bi zext, sansûr, gef û êrîşan re rû bi rû maye. Lêbelê, çapemeniya azad navê îradeyek e ku paşve gav navêje, bêdeng namîne û heta li hember dijwarîyên herî bi êş jî dev ji nivîsandinê bernade. Ji ber ku barê ew hildigire ne tenê nûçe ye; ew di rastiyê de azadiya mirovan e. Ji ber vê yekê, têkoşîna ji bo çapemeniya azad di heman demê de têkoşîna civakê ya ji bo jiyaneke azad e.
Çapemeniya azad ji duh heta îro çawa pêş ketiye û çi pêşketin bi dest xistiye? Îro gihîştiye kîja qonaxê?
Dîroka çapemeniya azad di heman demê de dîrokeke berxwedan û têkoşîna bi rûmet e. Ev kevneşopiya ku bi Apê Mûsa û yên mîna Gûrbetellî Ersoz dest pê kiriye, heta roja îro bi bedelên mezin hatiye domandin. Her çend çapemenî li gelek deverên cîhanê bi zextan rû bi rû mabe jî lê ji bo mafê raya giştî yê agahdariyê bedelên giran daye. Rasthatina mînakek wiha zehmet e. Ji bo ku raya giştî bigihîje rastiyê, bêhejmar kesan jiyana xwe xistine xetereyê. Ji ber belavkirina rojnameyan li kolanan mirov hatine kuştin. Bi dehan belavker, ji Orhan Karaagar bigire heta Kadri Bagdû, tenê ji ber ku rastî ji raya giştî re radigihandine, bûne hedef. Ev wêne nîşana herî zelal a bedel û qurbanîdana çapemeniya azad e û bi van bedelan heta îro hatiye. Bi dehan rojnamevan tenê ji ber nivîsandina rastiyê bi zext, girtin û kuştinê rû bi rû mane. Xeta ji Hafiz Akdemir bigire heta Nazim Daştan û Cîhan Bilgin dirêj dibe; Ew mîrateyek bihêz e ku bedel, rastî û têkoşînê nîşan dide. Ev kevneşopî ku ji Mûsa Anter bigire heta Gûrbetellî Ersoz û dû re jî heta Huseyin Aykol dirêj dibe, ne tenê pratîkek pîşeyî ye, lê di heman demê de şêwazek jiyanê ye ku ji bo rastiyê hatiye veqetandin. Ev kevneşopiya têkoşînê qet nesekiniye; ew di her serdemê de bi nûjenkirin, mezinbûn û xurtkirina xwe pêş ketiye. Ji ber ku Çapemeniya Azad ne tenê navê îradeyek e ku mîrata rabirdûyê hildigire, lê di heman demê de, her roj ji nû ve diafirîne. Ev îrade, wekî duh, dê li pey rastiyê biçe, bibe dengê gel û bi hêzek hîn mezintir ber bi pêşerojê ve bimeşe.
Çima zimanê medyayê girîng e û bandora wê li ser civakê çi ye?
Medya bandorek mezin li ser jiyana civakî dike. Ev bandor gelek waran, ji awayê fikirîna civakan bigire heta çanda wan a jiyana hevbeş, bi kûrahî diyar dike. Ji ber vê yekê, zimanê ku ji hêla medyayê ve tê bikaranîn pir girîng e. Ji ber ku zimanê medyayê yek ji formên bingehîn ên têkiliya ku bi civakê re tê danîn e. Ji ber vê sedemê, yên ku desthilatdar in pir caran pêşî dixwazin li ser medyayê kontrola xwe ava bikin. Ew armanc dikin ku bi bandora medyayê serdestiya xwe li ser civakê xurt bikin. Di bingehê de du zimanê medyayê hene: yek ji şer û parçebûnê û ya din jî ji aştî û yekîtiyê re xizmetê dike. Îro, zimanê serdest di medyaya sereke de pir caran zimanê şer e. Ev ziman ji hêla têgihîştinek ku li ser desthilatdariyê disekine ve tê teşekirin, ne li gor nêzîkatiyek mirovan e. Bi tevgera li gorî berjewendiyên kesên ku desthilatdar in, ew civakê parçe dike, bingeha jiyana hevpar qels dike. Ji hêla din ve, zimanê aştiyê tam berevajî vê yekê ye. Ew girîngiyê dide ragihandina rastiyê. Ew li ser bingeha civakî ye; ew pêşeroja hevpar a civakê dinirxîne û zimanekî guncav ji bo vê yekê ava dike. Ew parçe nake, civakê ji hev venaqetîne. Ev zimanê aştiyê li şûna ku bi mirin, pevçûn û krîzê xwe xwedî bike, ew ji bo jiyan, diyalog û jiyana hevbeş parêzvaniyê dike. Ji ber vê yekê, zimanê aştiyê ne tenê nêzîkatiyek rojnamevanî ye, di heman demê de, di avakirina aştiya civakî de berpirsiyariyek girîng e.
Hûn dikarin li ser şerxwazî û zimanê tund ê medyaya alîgirê hikûmetê şîrove bikin? Bi taybetî, em dikarin destnîşan bikin ku ev ziman kaos û tundûtûjiya civakî gur dike?
Medyaya sereke, ku wekî "medyaya hawiz" tê pênasekirin, bi piranî xeta weşanê ya li ser bingeha zimanê şerxwaziyê dişopîne. Hin dezgehên medyayê yên ku xwe wekî muxalefet pênase dikin jî didin xuyakirin ku bi refleksên wekhev tevdigerin. Ev nêzîkatî pir caran ne ji ber berjewendiya giştî, lê ji ber fikara parastin û xurtkirina pozîsyonên xwe yên siyasî tê rêvebirin. Hem dezgehên medyayê yên sereke û hem jî yên ku ji hêla îdeolojiya fermî ve bi bandor dibin pir caran zimanekî ava dikin û ew cudahiyên civakî wekî gef dibîne. Ev ziman ji hêla kodên civakê ji hev qut dike ve tê teşekirin. Ev ziman bingeha hevpar a jiyana hevbeş di navbera beşên cuda yên civakê de, têk dibe. Lêbelê, medya divê rolekê bilîze da ku rastiyê bide xuyakirin û kanalên diyalogê veke, ne ku rageşiyên civakî kûrtir bike. Di serdemek ku aştî û lihevhatina civakî pir caran têne nîqaşkirin de jî, zimanê beşek girîng a medyayê hîn jî şêwazên berê hildigire. Ji ber vê yekê, guhertina vê têgihîştinê dê ne hêsan be; veguherînek cidî ya derûnî pêwîst e. Zimanekî medyayê yê aştiyane yê li ser bingeha mafan û piralî tenê bi vê veguherînê dikare gengaz be. Rexnekirin û eşkerekirina zimanê şer ne tenê berpirsiyariyek bingehîn a rojnamegeriyê ye, di heman demê de berpirsiyariya avakirina civakek demokratîk jî ye.
Hedefgirtina xebatkarên çapemeniya azad a ji aliyê îktidarê ve di heman demê de cîhê çapemeniya rexnegir û azad teng dike. Hûn vê yekê çawa dinirxînin?
Bersivên ku me di çar pirsên din de dane, di rastiyê de bersiva vê pirsê ye jî. Îktidar û rejîmên otorîter pir caran dixwazin rastiyê kontrol bikin da ku desthilatdariya xwe xurt bikin. Yek ji rêbazên herî bingehîn ji bo vê yekê yekperestiya ziman e. Ji ber ku pergalek medyayê ya yekreng manîpulekirina civakê û sînordarkirina raya giştî di çarçoveyek diyarkirî de hêsantir dike. Ji ber vê yekê, îktidar hewl didin ku ne tenê qada siyasî, lê di heman demê de çapemeniyê jî di nav sînorên xwe de bihêlin. Ev yek bi zelalî tê dîtin. Ne tesaduf e ku gelek dezgehên medyayê di pêşkeftinên civakî û siyasî yên krîtîk de sernavên wekhev, têgehên wekhev û çarçoveyên wekhev bi kar tînin. Ev nîşan dide ku beşek girîng a medyayê di nav sînorên serdest de dimîne, li şûna ku rastiyê ji perspektîfek piralî veguhezîne. Lêbelê, çapemeniya azad di rêça tam berevajî vê yekê de radiweste. Çapemeniya azad dibe dengê aliyên cuda, dibe dengê rastî û beşên nayên dîtin. Ew pirrengiyê dide pêş. Tam ji ber vê sedemê, çapemeniya azad di tevahiya dîrokê de yek ji wan deveran bûye ku ji hêla kesên desthilatdar ve herî zêde hatiye hedefgirtin. Ji ber ku çapemeniya azad ne tenê platformek ji bo ragihandina nûçeyan e; ew hêzek e ku bîra kolektîf a civakê diparêze, rastiyê dide xuyakirin û xeta jiyanê ya jiyana demokratîk e. Ji ber vê yekê, têkoşîna çapemeniya azad a ji bo rastiyê dê dewam bike; rola wê ya di parastina bîra civakî de dê bidome.
