Têkiliya îlhamê û hêzên veşartî

În 3 Tîrmeh 2026 - 07:30

Ji ber helbest cureya wêjeyî ya herî kevn e, vê kevinbûna wê kiriye bibe mijara gelek rexnegir û zaneyan. Ji beşên din ê wêjeyê pirtir li ser hemû aliyên helbestê zaneyan serê xwe êşandine. Li ser ziman, naverok, sembol, felsefe, muzîk, awayê nivîsandin û îlhama helbestê lêkolînên berfireh hatine kirin.

KAMRAN SIMO HEDILÎ

Zaneyên serdema pêşî digotin, “helbestvan bi Xwedayên hunerê re di nav têkiliyê de ne.’’ Digotin, “yên helbestvanan wisa xweşik didin axaftin û gotinên xweş bi wan didin gotin Xwedayên hunerê ne. Mirov nikarin gotinên wisa lihevhatî çêkin û bêjin.’’

Ev nêrîna civaka hê hêza xwe û zehmetkêşiya helbestvanan nas nekirî ji gelek feylezof û zaneyan re jî bû bingehea nêrîna wan a li wêje û afirandina helbestê.

Platon dibêje; “Helbesta kaniya wê ne îlham be, bênirx dimîne. Bi tenê îlham dikare helbestvanan bixe rêkûpêkiya sofîtî û pêxemberiyê. Ji bona vê ye zîrekî û cefa têra afirandina helbestê nakin.”

Di baweriya Platon de îlhamê têkiliyên xwe bi Xwedayên hunerê re heye. Vê nêrîna Platon bandora xwe li ser pir olan kir. Hin ji wan olan heta roja me hatin û hê di jiyana civatan de roleke aktîf dileyîzin. Vê nêrîna Platon wisa kir, hin helbestvanan gotin em pêxember in û em peyamên Xwedayê xwe dibêjin. An jî gel ji wan re got, “hûn pêxember in’’ û li dûv wan çûn.

Hin kesan jî gotin, “her helbestvanî/e Ehrîmanekî xwe heye.’’ (Xwedayekî xwe yî xirabiyê heye.) Gotin,“Ehrîmanê wan wisa perwerde dike û wan fêrî xweşpeyvînê dike. Cihên ji cîhanê dûr ji wan re dibêje.”

Yanî hinekan digotin, Xwedayên başiyê û hinekan digotin Xwedayên xirabiyê bi wan dide gotin. Bi vê cureyê rê li ber rexneyên, rexnegirên wêjeyî digirtin û awirên zanistê ji nirxandina helbestê dûr diman.

Helbestvan û rexnegir Edgar Alan Poe, nêrîna îlhamê bi Xwedayan ve têkildar dikin, hinekî jî dike tawanê helbestvanan û weha dibêje; “Pozbilindiya helbestvanan rê nedida wan li xwe mikur werin. Ka çi qas cefa û zehmetiyê di ber afirandina helbestê de dikişînin. Zehmetiyê nîşan nakin, da bi derdoran bidin pejirandin, ew îlhamdar in û berhemên wan jî berhemên îlhamê ne.”

Ev nêrîn gihîşt heta serdema şerê navxweyî ya Ewrûpayê. Heta hin kesên wê serdemê jî, di nirxandina helbestê de wisa digotin; “Helbestvanî dayîna Xwedê ye, helwesta pîroz û hêza Xwedayî helbestê bi helbestvanan dide afirandin.”

Wan jî helbestvan dixistin bin bandora hêzeke veşartî. Li gorî baweriya wan ev hêz nebe helbestvan nikarin helbestê biafirînin. Ev nêrîna bingihê xwe ji perwerdeya pîrozgehên olî digirt, heta şoreşa Fransayê hat.

Divê berî her tiştî were zanîn, helbestvan mirovên dinivîsin û kesên xweş dibêjin in. Ji çaxên pêş û heta roja me ji aliyê hizirî û xweşikhûnandina peyvê pêşengên civatê ne. Ji bona di serdemên pêşî de bûne berdevkên zanîna civatê, di nav civatê de pîroz hatine dîtin. Platon ji helbestvanan re dibêje; “Helbestvan kesên bi bask in û pîroz in.”

Bi dîtina pêhesîn û hestê civatê yên hevpar pêşverû ne û kesên ji bona veguhertinan dibêjin in. Yanî helbestvan kesên di civata xwe de dihizirin û gotinên spehî û xweş dibêjin in. Li gotinên wan tê guhdarkirin, rêz ji wan re tê girtin. Ji ber karê wan hizirkirin û hizirnivîsandin e, bûyeran cudatir dibînin û zû bi bûyeran dihesin.

Vê hizirkirin û hişyariya wan kiriye navên wan ji navên fermandarên dîrokî dirêjtir li nav gelan bimîne. Di dîrokê de, şer û siyaset pir caran bi hevdu ve hatine girêdan. Di dîroka çûyî de bi hezaran şer bûne. Bi hezaran jî fermandar û leheng hatine û çûne. Navê piran ji wan fermandar, leheng û keyên (kralên) şer hatiye jibîrkirin. Lê helbestvanên bi hestên xwe yên germ, bi form gotinên xwe yên bi aheng li ser wan keyan, fermandar û lehengên şer bandor kirin, ti caran nehatine jibîrkirin. Ev bi serê xwe tenê serbilindî û rûmet e ji wêjevan û helbestvanan re.

Di serdemên derbasbûyîn de rola ji helbestvan re dihat dayîn di roja me de mirov nikare bêje hê têyî dayîn. Sedemên vê hin tiştên nû cihê gotin û ramanê girtine. Lê hê jî hin kes afirandina helbestê dikin berhemê îlhamê û wê nêrînê diparêzin. Ez bi xwe dibêjim, helbest ji kaniya cefa û zîrekiya helbestvanan dizê. Ti hêzên veşartî, ti helbestan bi ti kesî nadin nivîsandin.

Jêderên Iîlhamê, zîrekiya helbestvanan e

Jêderên îlhamê, hişyarî, hestdarî û zîrekiya helbestvanan e. Helbestvan dayiik in û berhemên diafirînin zarokên wan in. Dayiik neh mehan zarokên xwe di zikê xwe de xwedî dikin. Heta zarok dibin, dayiik diçin wê dinyayê û tên, dibe bimirin, dibe bimînin jî. Her afirandinek mîna bûyîna zarokekê ye. Helbestvan jî divê xwe li şûna dayiikê dayînin û zaroka xwe bînin, wan mezin bikin. Ne zarok anîn bi tenê erka dayiikê ye, mezinkirin û perwerdekirin jî pêwîst e.

Helbestvan jî ne tenê dinivîsin, nivîsên xwe xweşik dikin, mebesta xwe di nav de dihûnin û piştre pêşkêşî xwendevanan dikin. Bi wî awayî bîr û baweriyên xwe bi berhemên xwe li nav civatan belav dikin. Yanî heta berhemên xwe qenc perwerde nekin dev jê bernadin. Baudelaire (Bodlêr) di vê der barê de dibêje; “Divê helbestvan desthilatdarê helbestê be, rê nede, helbest desthilatdariyê lê bike. Da zanîn, hişyarî, aramî û rastiya hunerî di helbesta xwe de bicivîne. Bikaribe li ser wate û derbirîna helbestê desthilatdar be.” Heta gelek zaneyên mîna Spîndar bi pêştir ve çûn û gotin; “Ked û zehmetî, di helbestê de her tişt e.” Van zanyarên wêjeyê di nirxandina wêjeyê de nirxê îlhamê kêm kirin û bal kişandin ser zîrekiya wêjevanan. Piştî van nirxandinan nêrîneke din li Ewrûpayê dest pê kir û li hemû cîhanê belav bû. Ked, zehmetî û zîrekî ket pêşiya îlhama, mirovan bawer dikir ji hêzên nependî tê. Li gorî ked û xebatên berhemên wêjeyî xweşik dikin, nirx bi wan bêrheman hat dayîn.

Helbestvan ji gelek tiştan îlhamê digirin, her tişt îlhamê dide wan. Şevên tarî, rondikên çavan û poşmanî dibin jêderên îlhama wan. Kêliyên rondikên çavên xwe nîşan nadin û berdidin nava xwe. Demên xwestine tiştekî bikin û nekirine, an soz dane û soza xwe bi cih neanîne. Li cihên arîkarî pêwîst e û destên xwe dirêj kirine, lê destdirêjkirina wan negihîştiye cihê xwe. Mirovên rûyê hezkirinê nîşanî wan dan û wan wer zaniye ji wan hez dikin û ew xapandine. Kesên durû yên ji mirovên li ser xwe re li ber piyan di pêşbirka şelafiyê de ne û ji mirovên li jêr xwe re lehengê virek in.

Evînên qaçax, ên newêrîne ji çûkan re jî bêjin, hezkirina welat û jiyana li biyaniyê, hesreta zarok û malbatan, peyamên dayîn heval û hogirên xwe, ev hemû dibin kaniyên îlhama helbestvanan. Lê ya herî zêde, evîna di nava wan de şaxvedayî jêdera îlhama berhemên wan e. Ev jêder dibin sedem, hest li ser dil û mêjiyê wan bişemitin. Ew hestan ji xew hişyar dikin, bi zîrekî û zehmetî hestan digirin û dikin berhemên wêjeyî. Ew berhemên xwe dinivîsin, ne hêzên veşartî bi wan didin nivîsandin. Yanî peydekirina rîsê tevna berhemên wan, rêstin û li mensûrê pêçan jî ew dikin. Paşî bi kerkitê ew rîs bi serhev de didewisînin û xelîça xwe çêdikin. Ne Xwedayên xirabiyê ji bona peydekirina peyvên lihevhatî arîkariya wan dikin û ne Xwedayên qenciyê di xweşikirina form de rê nîşanî wan dikin. Hemû bar li ser şanên wan û ew hûnandina berhemên xwe dikin.

Tiştê dixwazim bêjim ji roja mirov helbest dîtin û heta îro guftûgo li ser naverok, form, wate, giyan û xizmeta wê di pêşxistina ziman û civatê de têne kirin. Di van guftûgoyan de hin rola mezin didin îlhama Xwedayî û hin rola mezin didin jîrî û keda helbestvanan. Jêderên îlhama her kesî heye ji ber her kes dijî. Yên şemitandina hestan li ser mêjî û dilên xwe hîs dikin û bikaribin wan bigirin, girtin bi tenê jî têrê nake. Bi jîrî û kedeke mezin zanibin bînin ziman, berhemên wêjeyî dinivîsin. Ev jî, wer diyar e, ne hêzên veşartî îlhamê didin wan, ew îlhamê di nava xwe de digihînin, bi kedeke mezin îlhama xwe dihûnin û tînin ziman. Helbestvan bi hostetiya hosteyên ji gerdenên sipehî re ristikan çêdikin, li ser berhemên xwe dixebitin. Hosta çawa şikil didin zêrê li ser kar dikin, milîmeke kêm û zêde nahêlin. Piştre nirxê gerdeniyê, an bazinê çêdikin, didine. Helbestvan jî wisa li berhemên xwe dinêrin. Her wisa dema pêşî cewher ji bin erdê tê der, ne cewherekî pir bi nirx e. Pêşî ji bin erdê derdixin piştre bi destê hosteyan di makîneyan de li ser kar tê kirin û dibe cewher. Nirxdana cewher li gorî karê li ser tê kirin e. Helbestvan jî, bi xweşikhûnandina berhemên xwe nirxê jê re diafirînin. Bi afirandina nirxa berheman re jî xwe diafirîn in. Bi afirandina xwe re berhemên xwe dikin kaniya her kes karibe avê jê vexwe.