Li Kurdistan û Tirkiyeyê têkoşîna ekolojîk

• Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê ev paradîgma bipêşxistina encumenên herêmî, akademiyên ekolojiyê, modelên aboriya komunal û komunên ekolojiya jinanxistiye pratîkê. Tevger xwezayê wekî "hebûnek" dibîne; ew wê ji qada "çavkaniyên" îstismarkirinê derdixe û wekîhebûnek zindî, xwedî maf û hevpar dibîne.

Modernîteya kapîtalîst û paradîgmaya dewleta neteweyî bimetakirina xwezayê krîza ekolojîk kûrtir dikin. ErdnîgariyaKurdistanê herêmeke krîtîk e ku ev krîz hem bi guherînaavhewayê ya gerdûnî û hem jî bi polîtîkayên kolonyalîst ênherêmî re têkildar e. Rêxistinên mîna Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê (MEH) tekez dikin ku têkoşîna ekolojîk ne tenê li ser parastina jîngehê ye, lê di heman demê de têkoşîneke dij-kapîtalîst, dij-patriarkal û dekolonyalîst e jî.

Xala referansê ya bingehîn ji bo tevgera ekolojîk a Kurdparadîgmaya demokratîk, ekolojîk û rizgariya jinan e ku jihêla Abdullah Ocalan ve hatî pêşxistin. Ev paradîgma bigirîngî ji hêla teoriya ekolojiya civakî ya Murray Bookchin ve bandor bûye. Abdullah Ocalan krîza ekolojîk wekî encamekxwezayî ya avahiyên civakî yên hiyerarşîk û dewletparêzpênase dike. Li gorî ekolojiya civakî, têkiliyên civakî yên kubi xwezayê re li hev nakin - zayendperestî, îstismara çînî, serdestiya etnîkî - hilweşîna ekolojîk çêdikin. Ekolojî bifelsefeya "Jin, Jiyan, Azadî" re tê entegrekirin. Girêdanekorganîk di navbera rizgariya jinan û rizgariya xwezayê de têdamezrandin. Bi vî rengî, ekolojî êdî tenê ne pirsgirêkekteknîkî ye û dibe navenda veguherîna civakî: avakirina civatekne-hiyerarşîk, demokratîk û komunal jî hevsengiya ekolojîkgengaz dike.

Tevgera Ekolojiyê ya Mezopotamyayê ev paradîgma bipêşxistina encumenên herêmî, akademiyên ekolojiyê, modelênaboriya komunal û komunên ekolojiya jinan xistiye pratîkê. Tevger xwezayê wekî "hebûnek" dibîne; ew wê ji qada"çavkaniyên" îstismarkirinê derdixe û wekî hebûnek zindî, xwedî maf û hevpar dibîne.

Wêrankirina ekolojîk li Kurdistan û Tirkiyeyê sîstematîk, piralî û bi polîtîkayên ewlehiyê ve girêdayî ye:

*Bendav û Projeyên Hîdroelektrîkê: Projeya GAP û BendavaIlisu Geliyê Dîcleyê û deverên mîrateya dîrokî-ekolojîk ênwekî Hesenkêfê wêran kirine. Bi hezaran hektar erdênçandiniyê di bin avê de mane, biyolojîk bi girîngî kêm bûye û koçberiya bi zorê û erozyona çandî çêbûye. Ev proje bûneamûrek ji bo çekdarkirina avê û kontrolkirina erdnîgariyê.

* Projeyên Maden û Enerjiyê: Kanên zêr ên bi siyanûr, kanênkomirê, santralên elektrîkê yên jeotermal (SEG) û santralênelektrîkê yên bi komirê dixebitin çavkaniyên ax û avê qirêj dikin û debara civakên herêmî wêran dikin. Bi taybetî li herêmênAgirî, Balikesir, Denizli, Sêrt, Şirnex û Dêrsimê, SEG û lîsansênmadenê gefê li deverên daristanî, erdên çandiniyê û ava binêerdê dixwin, bi rêya gazên jehrîn û qirêjiya germî ekosîstemanwêran dikin.

* Wêrankirina Daristanan û Operasyonên Leşkerî: Li Şirnex(Cûdî, Gabar, Besta), Dêrsim, Colemêrg û herêmên din, birînadaristanan a sîstematîk, şewitandina daristanan hemî bipolîtîkayên ewlehiyê ve girêdayî ne. Ev pêvajo wekî "kujiyaekolojîk" têne binavkirin, ku di encamê de bi hezaran hektar daristan wêran dibin û zirarên mayînde didin.

*Krîza Av û Axê: Guherîna avhewayê, zêde avdan, şorbûn û qirêjiya pîşesaziyê hilberîna çandiniyê tehdît dike û berhemdariya axê kêm dike. Ev krîz li Kurdistanê ji berpolîtîkayên ewlehiyê yên cudakar bi tundîtir têne jiyîn û civakênherêmî neçar dikin ku koç bikin.

Ev wêranî bi modela pêşkeftina kirê ya giştî ya Tirkiyeyê ve girêdayî ne; lêbelê, li Kurdistanê, nêzîkatiyên kolonyal giranî û xwezaya sîstematîk a wêrankirinê zêde dikin.

KOVARA JINÊ