- Pirtûka Mele Ehmedê Namî, “Agirê Sînema Amûdê”, ji bîranîna şewata 13ê Çiriya Paşîn a 1960an re dibe belgeyek girîng. Pirtûk tenê çîroka şewatekê venabêje; wê rojê, xem û êşa malbatên wendakirî, gotinên şahidan û hewla civakê ya ji bo parastina bîranînê jî dide ber çavan.
Di dîroka Amûdê de hin bûyer hene ku bi derbasbûna salan ji bîra gelê bajêr dernakevin. Hin ji wan bûyeran di gotin û bîranînên malbatên bajêr de dijîn, hin jî dikevin nav helbest, çîrok û pirtûkan. Şewata Sînemaya Amûdê, ku di 13ê Çiriya Paşîn a sala 1960an de qewimî, yek ji wan bûyerên giran e. Ev şewat ne tenê jiyana bi sedan zarokên ciwan ji dest stand, lê di bîra civaka Amûdê û gelê Kurd de birînek hişt ku heta îro jî hatiye vegotin û nivîsandin.
Amûdê, bi taybetî ji bo nivîskar û helbestvanên ku ji vî bajarî ne, tenê cihê jiyan û mezinbûnê nîne. Ew bûye cihê bîranînên giran, çîrokên kesane û serpêhatîyên ku bi dîroka gel ve girêdayî ne. Nivîskarên wek Fêwaz Husên, Helîm Yûsiv û Ehmed Huseynî di berhemên xwe de gelek caran vegeriyane ser Amûdê û bûyerên wê. Şewata sînemê jî di hin berhemên wan de cihê xwe girtiye. Bi taybetî di nivîsên Helîm Yûsiv û helbesta Ehmed Huseynî ya bi navê Yekşema Sînemaya Amûdê de ev bûyer dîsa tê bîra me.
Lê tevî vê yekê, li ser şewata Sînemaya Amûdê lêkolîn û nivîsên serbixwe yên berfireh pir kêm in. Ji ber vê yekê, pirtûka Mele Ehmedê Namî ya bi navê Agirê Sînema Amûdê xwedî cihekî taybet e. Ev pirtûk ji bo nasîna bûyerê, ji bo fêmkirina şert û mercên wê rojê û ji bo parastina gotinên şahidan çavkaniyek girîng e.
Zarok ji malên xwe derketin û venegeriyan
Di destpêka pirtûkê de Namî me dibe ser çîroka alîkariya gelê Cezayîrê. Di wê demê de gelê Cezayîrê li dijî dagirkeriya Frensî şer dikir. Li gelek welatên cîhanê ji bo piştgiriya vê têkoşînê pere dihatin komkirin. Li Sûriyê jî bajar û gund beşdarî vê arîkariyê dibûn. Amûdê jî di vê çalakiyê de cihê xwe girtibû û gelê bajêr, ji dewlemend heta karker û cotkar, ji xwendevan heta feqîr, li gorî hêza xwe pere pêşkêş dikir. Lê piştî ku pere hatin komkirin, biryarek tê dayîn ku sînemaya Şehrezad were kirêkirin û zarokên dibistanan bên vexwendin ku fîlimekê temaşe bikin. Nirxa bilêtê çaryek lîreyê Sûrî bû. Di pirtûkê de tê gotin ku mamosteyan zarokan agahdar kiribûn ku divê pereyê bilêtê bînin. Heta ji wan re hatibû gotin ku yên pereyan neînin û neçin sînemê, dê êdî nikaribin dibistanê.
Zarokên ku ji malbatên xwe re berê pere kom kiribûn, niha ji bo çûna sînemê jî neçar bûn pere bidin. Di nav wan de zarokên feqîr jî hebûn. Namî bi taybetî behsa du birayên sêwî dike. Ew ji bo ku karibin bilêtê bistînin, du tas savarê xwe difroşin. Dema mirov vê beşê dixwîne, fêm dike ku şewat tenê bi mirina zarokan dest pê nake; berî wê jî zarokên feqîr û bêpar di nav şertên dijwar de bûn. Roja 13ê Çiriya Paşîn a 1960an, zarokên dibistanên Xezalî û Mutenebî ber bi sînemayê ve diçin. Li gorî agahiyên ku Namî di pirtûkê de dide, sînemaya ku ji bo 170 kesan cihê rûniştinê hebû, bi qasî 500 kes tê de kom dibin. Hin zarok li ser kursiyan rûniştibûn, hin jî li navbera kursiyan û li cihên din rawestiyabûn. Ev qelebalixî, di şertên sînemayê de, xetereyek mezin diafirand.
Di demekê de agir di hundirê sînemayê de derdikeve. Pêtên agir bi lez belav dibin. Zarok ji tirsê qîrîn û hawar dikin, lê derketina ji sînemayê hêsan nîne. Kesên ku dixwazin derkevin, di nav qelebalixiyê de li hev dikevin. Hin kes hewl didin zarokan bigihînin derî, lê agir her ku diçe mezintir dibe. Di demeke kurt de agir gur dibe û zarok nikarin xwe ji hundir xelas bikin. Namî di pirtûka xwe de dibêje ku 280 zarok di vê şewatê de jiyana xwe ji dest dane. Ev hejmar di pirtûkê de wekî hejmareke sereke ya qurbanîyan tê vegotin. Li pişt vê hejmarê, her yek navek, malbatek, dê û bavek, xewn û hêviyek heye. Ji bo her malbatê, ev ne tenê bûyereke dîrokî bû; wendakirina zarokekî an zarokeke xwe bû.
Sembola mêrxasî û dilovaniyê; Mihemedê Deqorî
Di nav beşên herî bi tesîr ên pirtûkê de çîroka Mihemedê kurê Seîdê Deqorî heye. Dema ku agir digire sînemê û dengê hawar û qêrîna zarokan li bajar belav dibe, Mihemed xwe negire û diçe alîkariya wan. Ew bê tirs xwe davêje nav agir da ku zarokan jê derxe. Li gorî vegotina Namî, Mihemed carekê du zarok, careke din jî du zarokên din ji hundir derdixe. Bi vî awayî gelek caran vedigere hundir û di dawiyê de diwazdeh zarokan xelas dike. Lê dema ku careke din dixwaze here hundir, agir cilên wî digire û ew jî di nav pêtan de dimîne û jiyana xwe ji dest dide. Di nav wê felaketê de, dema ku gelek kes nikaribûn tiştekî bikin, kesek hebû ku jiyana xwe xist xeteriyê da ku zarokên din xelas bike. Namî bi rêz û hest behsa wî dike. Mihemed di pirtûkê de tenê kesekî ku di şewatê de mirî nîne; ew dibe sembola mêrxasî û dilovanîyê jî.
Şahîdî, gotinên gel û lêgerîna bersivê
Yek ji taybetmendiyên girîng ên Agirê Sînema Amûdê ew e ku nivîskar tenê bi vegotina şewatê û hejmarên qurbanîyan nasekine. Ew hewl dide bersiva pirsên ku piştî bûyerê di nav gel de derketine jî bigire. Sûcê vê felaketê li ser kê bû? Çima sînemayek ku ji bo 170 kesan hatibû çêkirin, bi qasî 500 kes tê de hatibûn komkirin? Çima zarok bê kontrol û bê ewlehî hatibûn hiştin? Çima sînemayê tevî xetereyên ku hebûn, xebata xwe domand? Namî nêrînên cuda yên xelkê Amûdê jî vedibêje. Hin kes mudîrê nahiyê berpirsiyar dibînin, hin kes mamoste û rêveberên dibistanan, hin jî xwediyê sînemê û hostayê wê. Lê nivîskar tenê bi vî tiştî qîma xwa naîne û hewl dide tiştên ku ji şahidan bihîstiye berhev bike û rastiya ku tînin ziman binivîse.
Di beşa “Gotina Rast” de, Namî serpêhatiya xwe ya bi xwediyê sînemê û hostayê wê re vedibêje. Li gorî gotina wan, motora sînemê gelek germ dibû û ew ji ber vê yekê ditirsiyan ku sînemê bixebitînin. Lê mudîrê nahiyê dixwest sînemê dîsa vebe da ku xwendevanên dibistanên mayî jî fîlimê bibînin. Xwediyê sînemê ji Namî re dibêje ku ew ne bi dilxwazî, lê bi ferman û zextê neçar bûne sînemê bixebitînin. Ev vegotin di pirtûkê de cihekî girîng digire, ji ber ku pirsên li ser berpirsiyariyê ji nû ve derdixe holê. Lê divê em bibînin ku Namî van agahiyan wekî gotin û şahidiya kesên ku bi wan re axivîye pêşkêş dike. Pirtûk belgeya dadgehê an raporeke teknîkî ya fermî nîne. Ji ber vê yekê, em nikarin hemû tiştên di wê de wekî encameke dadgehê an rastiyeke teknîkî ya piştrast bibînin. Lê ev şahidî ji bo fêmkirina rewşa wê rojê û pirsên ku di nav gel de hebûn, pir girîng in.
Heger neyê nivîsandin ew ê were jibîrikirin!
Mele Ehmedê Namî di pêşgotina pirtûkê de sedema nivîsandina vê çîrokê eşkere dike. Ew dibêje ku gelek bûyerên girîng di welatê me de qewimîne, lê nehatine nivîsandin û bi derbasbûna demê bi kesên ku wan dîtine re winda bûne. Li gorî wî, bûyereke ku nayê nivîsandin, dikare bi mirina şahidên wê jî ji bîra civakê were jêbirin. Namî behsa xortekî xwenda yê Amûdê dike ku piştî şewatê derdikeve pêşiya wî û jê dipirse ka gelo ev serpêhatiya mezin dê bê nivîsandin an ew ê jî bê şop winda bibe. Ev gotina xortî bandorê li Namî dike. Ew di malê de jî li ser vê yekê difikire û biryar dide ku çend rûpelan li ser şewatê binivîse.
Namî xwe wekî nivîskarekî navdar an pisporê nivîsandinê pêşkêş nake. Ew dibêje ku gelek tiştên ku di pirtûkê de vedibêje bi çavê xwe dîtiye, yên din jî ji kesên rastgo û bawerpê hatiye bihîstin. Her wiha dibêje ku çar roj li pey hev çûye Amûdê û êvaran vegeriya malê. Wateya vê yekê ew e ku pirtûk li ser bingeha çavdêrî, hevdîtin û guhdariya gotinên şahidan hatiye nivîsandin. Ji aliyê din ve, awayê nivîsandina Namî jî taybet e. Ew bûyerê bi zimanekî hestyar vedibêje. Di gelek beşan de xwendevan hest dike ku di nav civaka Amûdê de ye; dengê qêrîna zarokan, xemgîniya malbatan, hatina mirovan ji gund û bajarên derdorê û hewla derxistina laşan ji binê wêranbûna sînemayê di hişê xwendevan de dimînin. Namî carinan ji helbest û gotinên helbestvanên Kurd jî sûd werdigire. Bi vî awayî, pirtûk ne tenê belgeya bûyerê ye, lê di heman demê de vegotineke edebî ye ku dixwaze êş û xemgîniya civakê bigihîne xwendevan.
Ji sînemayê heta baxçeyê bîranînê
Piştî şewatê, cihê sînemayê ji nû ve tê rêxistinkirin. Li ser axa wê baxçeyek û cihê bîranînê tê çêkirin. Di nav baxçeyê de peykerek ji Îtalya tê anîn û tê danîn. Di peyker de sê xortên dibistanê di nav pêtên agir de, pişta wan li hev, xuya dibin. Yek ji wan ala Cezayîrê di destê xwe de digire. Namî di pirtûkê de rave dike ku ev ala Cezayîrê ji ber sedema alîkariya gelê Cezayîrê di destê wan de ye; zarokên ku di şewatê de mirine, di vê çîrokê de bi alîkariya gelê xwe ji bo azadiya gelê din re têne girêdan.
Baxçeyê ku li şûna sînemê hatiye çêkirin, bi demê re dibe cihê civîna gel, seyran û bîranînê. Mirovên Amûdê li wir dicivin, zarokên xwe bi bîr tînin û xemgîniya xwe parve dikin. Namî di dawiyê de wêneyekî hestyar ji vê cihê çêdike: baxçeyek ku ji aliyekî ve cihê şîn û xemgîniyê ye, ji aliyê din ve jî cihê jiyan û civata gel e. Lê ji bo Namî, tenê peyker û baxçe têrê nakin. Ew ditirse ku bîranîna zarokan bi derbasbûna salan kêm bibe û di dawiyê de winda bibe. Ji ber vê yekê pirtûkê dinivîse. Heke peyker li Amûdê bimîne, pirtûk dikare bigihîje kesên ku ji bajêr dûr in, zarokên nifşên nû û kesên ku dixwazin vê bûyerê nas bikin. NAVENDA NÛÇEYAN
***
Mele Ehmedê Namî: nivîskar, mamoste û xebatkarê zimanê Kurdî
Mele Ehmedê Namî di sala 1906an de li gundê Erbetê, li nêzî Nisêbînê, ji dayik bûye. Ew di zarokatiya xwe de bavê xwe û paşê diya xwe ji dest dide. Li gorî agahiyên ku di nivîsên li ser jiyana wî de hatine weşandin, metika wî berpirsiyariya mezinbûna û perwerdeya wî digire ser xwe. Namî di medrese û hicrikên cuda de xwendina xwe didomîne û li gelek cihan, di nav de Amûdê, Darê, Xizna û Girê Siwêr, ders dixwîne. Paşê li Tilşêrê dibe mele û li wir dest bi xebata xwe ya civakî û perwerdeyê dike.
Namî bi Mîr Celadet Bedirxan re têkilî datîne û di çarçoveya xebata zimanê Kurdî de cihê xwe digire. Ew di kovarên Hawar û Ronahî de helbest û nivîsên xwe diweşîne. Di heman demê de, ji bo fêrkirina zarok û mezinan, xwendin û nivîsandinê dixebite. Yek ji xebatên wî yên girîng vekirina dibistanê, bi taybetî dibistana keçan, li Tilşêrê ye. Di çîroka jiyana wî de gotineke wî ya navdar hatiye vegotin: “Hemû zarokên Kurd zarokên min in.” Ev gotin nêrîna wî ya li ser perwerdeyê û berpirsiyariya civakî baş nîşan dide.
Namî di xebatên siyasî û civakî de jî çalak bû û bi tevgera Xoybûnê û komeleyên Kurdî re têkildar bû. Piştî demekê ji Tilşêrê derbasî Qamişlo dibe û xebatên xwe yên edebî û civakî li wir didomîne. Ji ber xebat û nivîsên xwe, gelek berhemên wî winda bûne an jî nehatine çapkirin. Di nav berhemên wî yên çapkirî de Daxwazname, ku berhevoka helbestên wî ye, û Agirê Sînema Amûdê cih digirin. Ferhenga Kurdî-Erebî ya bi navê Kozar jî di nav berhemên wî yên neçapkirî de tê zanîn. Mele Ehmedê Namî di 11ê Berçileya 1975an de li Qamişlo jiyana xwe ji dest dide.
***
Divê were xwendin û parastin
Agirê Sînema Amûdê di sala 1987an de li Uppsala, ji hêla Weşanên Jîna Nû ve hatiye çapkirin. Pirtûk kurt e, lê nirxa wê ji agahiyên ku dihewîne wêdetir e. Mele Ehmedê Namî bi berhevkirina gotinên şahidan û vegotina bûyerê, hewl daye ku şewata Sînemaya Amûdê ji bîra civakê neyê jêbirin. Girîngiya pirtûkê di vê yekê de ye ku bûyereke ku dikaribû bi derbasbûna demê winda bibe, kiriye beşek ji bîra nivîskî ya civakê. Ji bo parastina bîra kolektîf, tenê vegotina bûyerê têrê nake; divê şahidî, belge û nivîs jî bên berhevkirin û ji nifşekê derbasî nifşên din bibin. Ji ber vê yekê, Agirê Sînema Amûdê ne tenê pirtûka şewatekê, lê parçeyek ji bîra dîrokî ya Amûdê û gelê Kurd e.
Namî bi nivîsandina vê pirtûkê berpirsiyariya xwe pêk aniye. Niha berpirsiyariya me ye ku em wê bixwînin, biparêzin û bîranîna zarokên ku di wê şewatê de jiyana xwe ji dest dane ji nifşên nû re veguhezînin. Ji ber ku civakek bê parastina bîra xwe, dikare beşên girîng ên dîroka xwe winda bike.
