- Daneyên ji sala 2025'an nîşan didin bi dehan projeyên madenî û sondajên petrolê li bajarên wekî Amed, Şirnex, Sêrt, Wan û Eruhê bêyî ku pêvajoyên nirxandina bandora jîngehê biqedin, hatine destpêkirin. Ev herêm, di dema şer de bi hinceta ewlehiyê bê mirov hat hiştin û hat şewitandin. Niha bi navê "pêşketinê" ev herêm vediguhere herêmeke ji bo sermayeya gerdûnî.
Ji bo sermayeyê, sînor bi piranî ji holê rabûne. Fînansa gerdûnî dikare li gorî hesabkirinek sar û qezencê, li her deverê cîhanê plan bike ka li ku derê, kîjan madenê derxe, an kîjan santralên elektrîkê ava bike. Berevajî vê, jiyana mirovan, nemaze jinan, hîn jî bi erd, av, daristan û hevsengiya ekolojîk a cihê ku lê ji dayik bûne ve girêdayî ye. Di cîhanek sermaye sînoran nas nake de, jiyan bi xwe jî ewqas ne herikbar e. Yek ji nakokiyên herî bingehîn ên wêrankirina ekolojîk tam li vir derdikeve holê.
Çavkaniyên bin erdê û ser erdê yên herêmekê dikarin li ser kaxezê wekî "çavkaniyên" dewletê werin dîtin. Lêbelê, mekanîzmayên biryarê didin ka ev çavkanî çawa têne bikaranîn ne wekî îradeya mirovên li wê herêmê dijîn in. Dîtina zêr a di bin çiyayekî de ne hewce ye bibe sedema hilweşandina wî çiyayî ; bi heman awayî, potansiyela enerjiyê ya çemekî tepeserkirina wê rewa nake. Tam di vê nuqteyê de ye ku divê em pirsa germ bipirsin: Em ê çawa çavkaniyên ekolojîk ji serdestiya sermaye û dewletê azad bikin?
Talan bêmilkhiştina jiyanê ye
Fêmkirina wêrankirina ekolojîk tenê bi rêya perspektîfa darên tên birîn an çemên qirêj ne temam e. Ev tenê rûyê xuya yê wêrankirinê ne. Di astek kûrtir de veguherîna xweza, civak û jiyanê bi xwe ji bo berhevkirina sermayeyê ye. Yanî di binê vê yekê de “ekstraktivizm” heye. Di Rapora Ekstraktivizm a Tirkiyeyê de ya di sala 2026'an de hatiye weşandin jî destnîşan dike, ev pêvajo ne tenê ji ber çavbirçîtiya şîrketekê ya ji bo qezencê tê ajotin; ew rejîmek giştî ye ku bi desteserkirin, îstismara kedê, manîpulekirina qanûnê ji bo xizmetkirina sermayeyê û hilweşîna demokrasiyê tê xuyakirin.
Sermaye nikare bi tena serê xwe dest deyne ser hebûnên ekolojîk. Ji bo ku ev gengaz bibe, pir caran biryarên îdarî, lîsans, qanûn û mekanîzmayên ewlehiyê yên dewletê hewce dike. Rastiya ku, li gorî daneyên MAPEG'ê yên Tîrmeha 2026'an, li Tirkiyeyê zêdetirî 13,000 lîsansên madenê hene, îspat dike ku desteserkirin ne bûyerek tenê ye, lê pratîkek sîstematîk a desthilatdariyê ye.
Jin ew kesên ku herî zêde ji vê pêkanînê cefayê dikişînin in. Wêrankirina ekolojîk ne tenê pirsgirêkek çînî û siyasî ye, lê di heman demê de pirsgirêkek rasterast zayendî ye jî. Têkiliyên rojane yên jinan bi av, erd, xwarin û keda lênêrînê re rasterast ji ber wêrankirina ekolojîk têk diçin. Qirêjiya çavkaniya avê yan vekirina çêregehekê ji bo madenê barê lênêrînê li ser jinan zêde dike, wan ji cihên jiyana wan derdixe û wan dixe nav bêewlehiyê. Bazirganîkirina xwezayê û bazirganîkirina ked û laşê jinan herdu jî berhemên heman zîhniyeta serdest a mêr in.
Li Kurdistanê rejîma talanê
Taybetmendiya wêrankirina ekolojîk li Kurdistanê di xwezaya dîrokî ya vê serdestiyê de ye. Herêmên ekolojîk bi salan e wekî beşek rasterast ji ber polîtîkayên ewlehiyê, pergala cerdevantiyê û şer hatine wêrankirin. Lêbelê, îro zimanê vê wêrankirinê diguhere; li kêleka ewlehiyê, gotina "pêşketin, mezinbûna di petrol û enerjiyê de" tê zêdekirin.
Daneyên ji sala 2025'an nîşan didin bi dehan projeyên madenî û sondajên petrolê li bajarên wekî Amed, Şirnex, Sêrt, Wan û Eruhê bêyî ku pêvajoyên nirxandina bandora jîngehê biqedin, hatine destpêkirin. Ev herêm, di dema şer de bi hinceta ewlehiyê bê mirov hat hiştin û hat şewitandin. Niha bi navê "pêşketinê" ev herêm vediguhere herêmeke ji bo sermayeya gerdûnî.
Ev rewş nîşanî me dide ku pêşniyara "eger şer bi dawî bibe, wêrankirina ekolojîk jî wê bi dawî bibe" ne temam e. Wêrankirina ji ber şer çêdibe û talankirina ji ber kombûna sermayeyê di heman erdnîgariyê de hevûdu temam dikin. Aştiya ekolojîk ne tenê bi bêdengkirina çekan, lê di heman demê de bi veguhestina desthilata biryardanê ya li ser erd, av û jiyanê ji bo gel pêkan e.
Avakirina xwezaya civakî
Krîza ekolojîk û bêpêşerojî, qeyranên xanî û perwerdehiyê yên ji hêla pergalê ve li ser ciwanan hatine ferzkirin, ne pirsgirêkên bi tenê ne. Xwepêşandana girseyî ya xwendekarên lîseyê li Fransayê li dijî nebûna şert û mercên perwerdehiyê û çavkaniyan jî beşek ji vê çerxa berfirehtir e. Ev aktîvîzma ciwanan ne tenê protestoyek demkî ya hikûmetê ye; ew redkirinek radîkal a modela jiyanê ye ku modernîteya kapîtalîst pêşkêşî mirovahiyê û xwezayê dike.
Têgihîştina Abdullah Ocalan a "xwezaya civakî", wekî ku di Manîfestoya wî ya ji bo Civaka Demokratîk a Komunal de hatiye tekezkirin, tam vê yekê nîşan dide: Ciwan, wekî hêza herî dînamîk û azadker a civakê, hilgirê jiyana komunal a li dijî hişmendiya dewletparêz û sermayedar e. Fikara xwendekarên lîseyê yên li Fransayê li ser pêşeroja xwe û koçberiya ciwanên li Kurdistanê ku erd û ava wan tê talankirin, her du jî encamên heman dorpêça sîstematîk in.
Rizgarkirina hebûnên ekolojîk a ji serdestiya sermaye û dewletê ne tenê meseleya "parastina jîngehê" an jî daxwaza reforma îdarî ye. Ew têkoşînek e ji bo civakê û hêzên wê yên pêşeng - jin û ciwanan - da ku bi bandor mafê xwe yê biryardana çarenûsa xwe û qada jiyanê bi dest bixin.
Li hemberî "nirxê bazarê" yê dewlet û şîrket didin erd, av û daristanan, divê em jiyan, rêxistina komunal û xwerêvebirinê bidin pêşiyê. Heta ku em mekanîzmayên biryardanê neguhezînin komînan, encumenên herêmî û kirdeya jin û ciwanan, bingeha talankirinê dê wekî xwe bimîne, her çend forma wê biguhere jî. Erka me ya bingehîn îro ne tenê ew e ku em êrîşên li ser xwezayê paşve bixin, lê di heman demê de îradeya siyasî ya ji bo avakirina civatek ekolojîk û komunal bi destên xwe jî pêş bixin. Di manîfestoya xwe ya dawî de, Abdullah Ocalan komûn wekî amûrek ji bo hêzdarkirina mirovan a li dijî dewlet û sermayeyê ya di rêya civakek demokratîk de nîşan da. Bersiva vê yekê ji kolanên Parîsê bilind dibe.
Di dawiyê de, wekî di pankarta ji hêla ciwanan ve hatî nivîsandin û li kolanên Parîsê diqîrin:
“L’État ne nous sauvera pas, la Commune est notre seule issue !”
Dewlet me rizgar nake, tenê rêya me ya derketinê Komun e!
KOVARA JINÊ/MENEKŞE KIZILDERE
