- Di çanda Kurdî de sibatok/sibat ne tenê navekî mehê ye; ew di heman demê de semboleke kevnar a xof û sermaya zivistanê ye ku di folklora me de wekî mexlûqeke neqenc û xeternak derbas dibe.
Di folklora Kurdan de, bi taybetî di çanda Kurmancî de, "sibat" (an jî car caran wekî "sibatok", "sibate") wekî navê meha Sibatê tê zanîn (meha duyem a salnameyê ya herî kurt û sar a zivistanê), lê di heman demê de di baweriyên gelêrî û mîtolojiya Kurdî de maneyeke wê ya kûr û folklorîk jî heye.
Li gorî lêkolînên li ser folklora Kurdî (bi taybetî di xebatên li ser dêw û mexlûqên neqenc de), Sibat wekî cureyeke dêw an jî ruhê neqenc ê bi sermayê ve girêdayî tê hesibandin. Ev mexlûq bi taybetî di nav Êzdîyan û baweriyên kevnar ên Kurdî de derbas dibe:
Sibat (an jî ruhê bi navê Sibat) tê bawerkirin ku bi çêlîkên xwe re di meha Sibatê de gund bi gund digere. Armanca wî ew e ku sur û sermayê, nexweşî, mirin û xofê li her derê belav bike. Ev mexlûq bi gelemperî wekî pîrekî xerab an jî dêweke bi hêza sermayê tê teswîrkirin. Û car caran di çîrokên gelêrî de li sirsûm (qamçî an amûreke ji heriyê hatiye çêkirin) siwar dibe û digere. Di hin vegêranan de tê gotin ku ew bi agir an sermayê ve girêdayî ye, û peywendiya wê ya bi dêwên tarî û şevê re heye (mîna Reşê Şevê, Rotê Şevê, Kabûs û hwd.).
Ev bawerî bi navê meha Sibatê ve girêdayî ye ji ber ku ev meh di Kurdistanê de wekî heyama herî sar, berf û sermayê tê dîtin. Ji ber vê yekê navê mehê bi ruhê vê mexlûqê bûye yek ango Sibat ne tenê meh e, lê di heman demê de sembola sermaya kujer, nexweşî û mirinê ye di çanda gelêrî de.
Folklora Kurdî û hêmanên xwezayî
Gotina "sibatok" jî bi gelemperî bi guhertoyeke devokî ya "sibat"ê ye (carinan wekî "sibate" jî tê bikaranîn). Di hin herêman de dibe ku wekî navdêreke biçûk an jî bi wateyeke taybet (mîna "sibata piçûk" an "ruhê sibatê yê biçûk") bê gotin, lê di bingeha xwe de ew jî vedigere heman baweriya dêwê sermayê.
Di encamê de, di çanda Kurdî de sibatok/sibat ne tenê navekî mehê ye; ew di heman demê de semboleke kevnar a xof û sermaya zivistanê ye ku di folklora me de wekî mexlûqeke neqenc û xeternak derbas dibe. Ev yek nîşan dide ku Kurd çawa hêmanên xwezayî (serma, zivistan) bi mexlûqên efsûnî re girê didin da ku rewşên dijwar ên jiyanê rave bikin.
Ev bawerî îro jî di çîrokbêjî, stran û bîranînên kal û pîran de car caran tê bihîstin, her çiqas di jiyana nûjen de hêdî hêdî kêm dibe jî.
Biwêjên folklorik li ser meha ‘sibat’ê
Di çanda Kurdî de (bi taybetî di devkî û folklorê de) hin gotin, biwêj, helbest an jî parçeyên stranî yên têkildar bi "sibatok" / "sibate" / "sibat" hene. Gotina herî navdar û kevnare (biwêja folklorî ya li ser Sibatê û Adarê):
"Sibatê digot Adarê: 'Bide min du rojên xedar, ez ê karikê ji ser latê bînim xwarê.'"
Ev gotin di ferheng û berhevokên devkî de derbas dibe (mîna di "Ferhenga Destî" û hin belgeyên Kurdî de). Wateya wê ev e: Sibat (mehên sar) dixwaze du rojên xeternak bigire ji Adarê (ku bihar dest pê dike), da ku bi sermayê "karik" (zarok an jî pezên biçûk) ji çiyayan / latan bixwe / bikuje. Ev nîşan dide ku Sibat wekî mexlûqeke xirab tê dîtin ku hewl dide mirinê bîne berî biharê.
Gotineke din a navdar ya li ser Sibatê ev e;
“Pîra Sibatê wê ji nû biçe liqatê"
Car caran di vîdyo û dersên zimanê Kurdî de derbas dibe ev gotin.
Di helbesta nûjen de ‘sibat’
Di helbest û wêjeya nûjen de “sibat” derdikeve pêş. Helbesteke Arjen Arî ya bi navê “Sibat” heye ku tê de Sibat wekî sembola sarbûn, tarîtiyê û car caran rewşa siyasî ya Kurdan tê bikaranîn. Ev helbest yek ji wan nîşaneyan e ku folklora Kurdî tesîra xwe li ser helbestvanên Kurd jî hiştiye.
Va ye helbesta Arjen Arî ya bi navê “Sibat e” ;
nabêje serma ye, seqem e...
ma xem e rê hatibin girtin
kerwan herin, nerin
bûk bihemil bin, zaro nesax bin
ma xem e...
kirasê bûkaniyê li xwe girtiye Nemrûd
sibat e...
sibat e
bin konê mûyî de zivistan
egal xwar kiriye Qerejdaxê.
binpî jî be sipehî ye
li çiyayên welatê min çi tê
egîdî
û spî spî bûkanî...
te sar be
hûûû bike destên xwe germ bik
ezîzê ber dilê min, şervano
kebaniyê ça daniye ser
tifika me de her û wer
ar e
têhna zivistanî
xeynetî ji devê min dernakeve
ne ku çîrok bi tenê dibêje
dîrok wesa dinivîse:
Kawayek hebû
roj bû, bû qirşikek canê me
ew ji destên me hat, ji destên me ew dibû
û me avêt ser arê heyî
ku ar
bû nasnava me
sibat e
çend hezar sal e, çend sed meh
nola buharî hê kêferat e
li her berqef
li her şikeft
û li neh sed û heft çiya
ku... ev ax
welat e?!
*Ev agahî bi taybetî ji xebata lêkolîner Kenan Subaşı tê, ku di gotara xwe ya bi navê "Dêw û Formên Wan di Folklora Kurdî de" Sibatê wekî yek ji wan mexlûqên neqenc ên bi navê Sibat (bi çêlîkên xwe re di meha Sibatê de digere, sur û sermayê belav dike) rave dike. Ev xebat di kovara Nûbihar Akademî de hatiye belavkirin.
parvê bike
Nûçeyên ku dikare bala we bikşîne
