Diya Ciwan; helbestên weke derziyê

• Diya Ciwan yek ji pêşengên helbesta jin a Kurd li Rojavayê Kurdistanê bû; ew yekem jin bû ku li wir pirtûkek helbestan weşand. Berhemên wê di gelek rojname û kovarên Kurdî û Erebî de dihatin weşandin û nêzî deh pirtûkên wê yên bi Kurdî hene.

Diya Ciwan (Zêneb Mele Ehmed Şozî), yek ji helbestvan û nivîskarên herî girîng ên edebiyata Kurdî ya modern e, ku bi taybetî di warê helbesta jin de roleke pêşeng girtiye. Ew di sala 1953’an de li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye, di nav malbateke olî û rewşenbîr de mezin bûye. Piştî zewaca xwe li Qamişlo (di sala 1966’an de zewicî), di sala 1975’an de bi malbata xwe ve çû Şamê û gelek sal li wir jiya. Di dawiyê de li Herêma Kurdistanê (Duhokê) bi cih bû û heta dawiya jiyana xwe li wir ma. Di 26ê Sibata 2025’an de, di 73 saliya xwe de koça dawiyê kir. Cenazeyê wê li Duhokê hate veşartin, û Serokê Herêmê Mesûd Barzanî sersaxî ji malbat û nivîskarên Kurd re şand û wê wekî helbestvaneke dilsoz, welatparêz û mirovperwer bi nav kir.

Diya Ciwan yek ji pêşengên helbesta jin a Kurd li Rojavayê Kurdistanê bû; ew yekem jin bû ku li wir pirtûkek helbestan weşand. Berhemên wê di gelek rojname û kovarên Kurdî û Erebî de dihatin weşandin û nêzî deh pirtûkên wê yên bi Kurdî hene. Din nav de helbest, çîrokên kurt, gotinên pêşiyan û folklor heye. Wê di sala 1977’an de dest bi nivîsandinê kir û helbestên wê gelek caran hatine wergerandin bo zimanên din jî. Di sala 2004’an de Perlementera Swêdê wê wekî nivîskareke Kurd pêşwazî kir û hevpeyvînên wê di Radyoya Stokholm û Radyoya Berlînê ya navneteweyî de hatin weşandin. Herwiha xelatên cuda wergirtine, di nav de xelata ji bo xizmetên xwe di rewşenbîriya Kurd de li Duhokê.

Helbesta Diya Ciwan bi zimanekî xurt, sembolîk û bi hest e; mijarên wê bi piranî jiyana rojane ya jinê, berxwedana li hemberî zordestiyê, evîn, birçîbûn, xizanî, azadî û hêza jinê ne. Wê amûrên malê yên rojane (wekî derzî, ku sembola karê jinê yê kevneşopî ye) vediguherîne çekên berxwedan û hêzê. Ev nêzîkatiya wê helbestê hem sembolîk dike hem jî pir pratîk û civakî dike. Xebatên wê tenê bi hunerê re eleqedar nîn in. Di heman demê de bangewaziyeke jinperwer û azadiyê ye.

Nimûneyek ji helbesta wê ya navdar a bi navê "Derzî";

Ev derzî gelek tişt kiriye!

Bi laşê xwe yê biçûk, karê cotkar kiriye.

Bi serê xwe yê nazik, min devê birçîbûnê dirû û xizaniyê veşartim.

Ew çeka min a giran e, ji xencerê tûjtir, ji gotinên mezin pratîktir.

Di vê helbestê de derzî ne tenê amûrekê malê ye lê sembola hêza jinê ye ku bi destên xwe yên nazik jî dikare cîhanê biguherîne, birçîbûnê têk bibe û xizaniyê veşêre. Ev helbest pir caran wekî nimûneya jinperweriya wê tê nîşandan.

Helbesteke din a wê ya bi nav û deng "Mirin" e;

Mirin ne dawî ye, mirin azadî ye.

Can ji zindana laş derdikeve, difire ber bi ezmanê fireh.

Laş dimîne li ser rûyê erdê, lê ruh diçe welatê ronahiyê.

Mirin deriyê azadiyê ye, ji bo dilê westiyayî rehetî ye.

Di vê helbestê de Diya Ciwan mirinê ne wekî windahiyê, lê wekî rizgariyê û azadiya giyanî dibîne. Mirin mijareke kûr e ku di gelek helbestên wê de tê dîtin û nîşan dide ku wê jiyan û mirinê bi awayekî felsefî û bi hêvî nirxandiye.

Dayika gelek nifşên nivîskar ên ciwan bû

Di hevpeyvînekê de ku di sala 2012’an de di rojnameya Altaakhi de hatî weşandin, Diya Ciwan gotibû: “Min hingê nivîsî, roja ku min başî û xirabî, sitembarî û berxwedan ji hev cuda kir. Evîn, şikak û jiyan barekî giran e lê kesên ku wî barî radikin xwedî hêz in. Hem di warê hişmendî hem jî di warê derûnî de. Helbest mîna zarokekê ye, divê mirov wê mezin bike.”

Diya Ciwan di heman demê de endama komîteya piştgiriya pirsgirêkên jinên Sûriyeyê bû û berhemên wê ne tenê edebî lê xwedî aliyekî civakî, jinperwer û welatparêz bûn.  Diya Ciwan di edebiyata Kurdî de wekî helbestvaneke jin a bi qedir tê bi bîranîn. Diya şeş zarokan bû lê bi nivîsên xwe re bû dayika gelek nifşên nivîskar û xwînerên Kurd. Koçkirina wê windahiyeke mezin e ji bo çanda Kurdî, lê mîrateya wê di helbestên wê yên bi hêz, di berxwedana wê û di ronahiya ku ji bo jinên Kurd belav kiriye de her jîndar dimîne.

Firmêskên Azadiyê (Hemû Helbest)

Ev pirtûk berhema giştî ya helbestên Diya Ciwan e, ku di sala 2022’an de ji aliyê Weşanxaneya Peywendê ve hatiye çapkirin. Mijarên sereke yên helbestên wê yên di vê berhemê de evîn, berxwedan, azadiya Kurdistanê, êş û hêviya jinê ne. Ev pirtûk hemû helbestên wê yên berê di nav xwe de dicivîne û wekî dîwana giştî tê dîtin ango berhema dawî û temam a helbesta wê ye. Ev pirtûk nîşan dide ku Diya Ciwan çawa helbestê wekî amûrekê azadiyê û berxwedanê bi kar aniye, bi zimanekî kûr û bi hest.

Bênder

Ev pirtûka helbestan a wê ya sereke ye ku di sala 2007’an de li Duhokê hatiye çapkirin û paşê ji aliyê Weşanxaneya Avestayê ve li Stenbolê ji nû ve hatiye weşandin (di rêza Şahmaran de, ku taybet e bo berhemên jinên Kurd). Mijarên di pirtûka "Bênder" de bi piranî êşên jiyana di bin dagirkeriyê de, zarokatiya windakirî, berxwedana li hemberî leşker û zordestiyê û hêza jinê ne. Di pirtûkê de helbest bi awayekî pir sembolîk û bi hêz hatine nivîsandin. Mînak, di destpêka pirtûkê de helbestvan dibêje:

"Eve pêncî sal e. Ez zaroktiya xwe di bin balgihê xwe de diveşêrim. Belkî... Rojekê, leşker ji kolanên me dûr bikevin..."

Ev helbest nîşan dide ku "bênder" ne tenê zincîrên fizîkî ne lê zincîrên psîkolojîk û civakî ne jî ku gelê Kurd tê de asê maye. Pirtûk bi giştî li ser azadiya kesane û neteweyî disekine û yek ji berhemên herî girîng ên wê tê hesibandin. Di nav weşanên Avestayê de hîn jî tê firotin û gelek caran wekî nimûneya helbesta modern a jin a Kurd tê binavkirin.

Her du pirtûk jî nîşan didin ku Diya Ciwan helbestê ne tenê wekî hunerê lê wekî çekekê berxwedan û ronahiyê bi kar aniye.

NAVENDA NÛÇEYAN