Rêwitiya Bermal Çem a bi hunerê re

• Hin çîrok bi salan nayên vegotin, lê dîsa jî di melodiyekê de deng vedidin. Hin kes bêdeng dijîn û bîranînek kûr li dû xwe dihêlin. Çîroka Bermal Çem wiha dest pê dike: Ew bi demê re,  dibe dengê êşa gelê xwe, bêdengiya çiyayan û gotinên neqediyayî yên hevalên xwe.

ERKAN GULBAHÇE/SAARBRUCKEN

Ew dîroka bêdeng a ku wê di deqên dapîreke Ermenî de dîtiye; melodiyên ku wê ji kasetên qedexekirî yên li gundekî jiber kiriye; xewna ku wê bi dengê qehremana zarokatiya xwe Mizgîn, bi demê re xwedî kiriye, bi dengê xwe yê taybet re dike yek. Û ev deng, piştî salan, di Lo Çemo, Keça Kurd im û Tîrêjen Rojê de deng vedide.

Ev gotar rêwîtiyek ji wê strana yekem a ku ber bi asîman ve hatiye gotin heta roja îro dişopîne. Ew şahidiyên bêdeng ên ku di her melodiyê de hatine tomarkirin, ji studyoyên li çiyayan hatine çêkirin bigire heta odeyên nexweşxaneyan, ji dîwarê hucreyê bigire heta bergê albûmekê, tîne cem hev. Ji ber ku carinan birîna herî kûr a neteweyekê di dengê jinekê de deng vedide. Û hin melodî ne tenê ji bo guhdarîkirinê, lê ji bo bîranîn û guhertinê têne gotin. Werin em axaftinê ji Bermal Çem re bihêlin da ku em çîroka wê bi gotinên wê bibihîzin.

Di bin siya du nasnameyan de

Bermal Çem, ku bi eslê xwe ji bajaroka Kanîreva ya navçeya Qubînêya Êlihê ye, di sala 1982’yan de li gundê ŞêxUnîs yê Misirca Sêrtê ji dayik bûye. Zarokatiya wê li gundekî bi xanîyên kevirî, nîv welatparêz, nîv alîgirê hikûmetê derbas bûye. Lêbelê, tenê diya wê xwe naspêre bêdengiyê û kesayetiya serdest a mêran a di wê malê de. Ew jinek e ku bi berxwedana xwe tê nasîn, welatparêziyê di hundirê xwe de dihêle û qet ji baweriya xwe dûr nakeve. Kesayeta Bermalêtam di bin sî û destên bihêz ên vê jinê de bi teşe dibe. Pêkhateya malbata wê ji tebeqeyên hesas ên dîrokê derbas bûye.

Ew ji malbateke ku ji aliyê bavê wê ve rehên ermenî û ji aliyê dayika wê ve rehên kurd hene tê. Piştî Qirkirina Ermeniyan, aliyê bavê wê bû du parçe; hinan nasnameyeke misilman qebûl kirin û bi cih bûn, hinên din jî bi rêya Rojava koçî Ermenistanê kirin. Îro, nîvê malbata wê hîn jî li Ermenistanê bi nasnameyeke ermenî û nîvê din jî bi nasnameyeke misilman li Kurdistanê dijî. Bermal, ku di navbera van her du nasnameyan de mezin dibe, li deqên li ser destên dapîra xwe dinêre. Xaç, tîpên kevnar, sembol... Ew şahidên bêdeng ên rabirdûyeke veşartî ne û her wiha ji bo Bermalê nakokiyên yekem in.

Dema ku Bermalê tenê heft salî bû, xwişka dapîra wê, Nefiya, ji Ermenistanê hat gundê wan. Bermalê dê qet wê kêliyê ji bîr neke, wê kêliya xwişka dapîra wê ji nişka ve qêriya û got: "Te qet rastî ji van zarokan re negotiye? Binêre, dengê mizgeftê bilindtir dibe. Zarokên te diçin mizgeftê. Lê ew ne Misilman in." Di wê gavê de, Bermalê ne tenê şahidiya nîqaşek mezin kir, lê di heman demê de êşa bîranînek ku ji nifşan ve nehatiye veguhastin jî dît. Dapîra wê, digirî û dibêje; "Ev ne sûcê min e." Lê di çavên wê de qebûlkirinek hebû, giraniyek barekî. Tevahiya malbatê bi salan neçar mabû ku di bin barekî giran ê zilmê de bijî.

Mezinbûna di nav muzîkê de

Muzîk her tim di zarokatiya Bermalê de hebû. Bavê wê xwedî dengekî bihêz û hestiyar bû. Wî stranên Xerapetê Xeco digot. Xerapet, ku di salên zarokatiya xwe de li heman gundê dapîra wê dijiya, ji komkujiyê reviyabû û xwe li Ermenistanê girtibû. Lê ev dûrbûn rê li ber dengên wan negirt ku bigihîjin hev; ew û dapîr û bapîrê wê qet ji şandina peyamên hesretê yên bi rêya kasetan ji hev re paşguh nekirin. Bavê wê guh da Huseyînê Farê û strana Telî; ew û diya wê bi hev re stran digotin.

Bermalê ji neh xwişk û birayan a duyemîn e. Di temenê biçûk de berpirsiyariyek li ser milên wê hat danîn. Ew dibêje, "Mirov zaroka herî mezin a malê be zehmet e, lê vê yekê teşe da kesayeta min." Têkiliyên civakî, parvekirin û lîstika azad a li gund ji bo wê xezîneyek mezin bûn. Dema ku wan koçî bajêr kirin, vê xezîneyê dest pê kir kêm bibe. Stran bêdengtir bûn û lîstik ji bo kolanan pir zêde bûn. Ew dibêje, "Li gund, ez ji hêla giyanî ve azad bûm. Min li ezman temaşe dikir û stran digot. Min dixwest bi dengê xwe bigihîjim wê qada bêdawî."

Lêgerîna li Êlihê

Dema ku ew di 10 saliya xwe de vegeriyan Êlihê, bajar cihekî bi temamî cuda bû. Ew nîvê salên 90’î bû… Serdemeke tarî bû ku gund dihatin şewitandin û welatparêz li kolanan dihatin qetilkirin. Bermalê, ku di vê hawîrdorê de têkoşîn nas kir, dibêje, "Cîranên me dihatin kuştin. Me cenaze dîtin. Her tişt xav bû, her tişt tazî bû. Em zarok bûn, lê me cenazeyên mirovên ku li kolanan hatibûn kuştin bi çavên xwe dîtin." Berxwedana PKK, jin û ciwanan li her derê dihat hîskirin. Wê dest bi xwendina pirtûkên şoreşgeriyê kir. Şeva Çaran herî zêde bandor li wê kir. Bermalê wiha dibêje;"Piştî xwendina wê pirtûkê, ez derketim ser xanî. Ez li ser xaniyê me yê sê qatî giriyam. Min got: Divê ez bi vî rengî bijîm, divê ez bi vî rengî li ber xwe bidim."

Berxwedana bi stranan

Malbata Bermalê ji beşdarbûna wê a di têkoşînê de ditirsin. Ew naxwazin ku ew zêde bi huner an siyasetê re eleqedar bibe. Lê ji 13 saliya xwe ve, Bermalê li tiştekî digere, dixwaze ber bi azadiyê ve biçe. Ew bi dizî diçe Navenda Çanda Bahar û Şaxa Jinan a HADEP’ê. Cilên xwe yên herêmî yên malê dixe nav çenteyê xwe û di şevên şahiyê û çalakiyên jin û ciwanan de stranan dibêje. Bermalê wiha dibêje; "Malbata min ji tiştan haydar bû, lê diya min, min nas dikir. Wê dizanibû, ez ê tiştê ku ez dixwazim, bikim. Diya min bi salan li dijî pergala baviksalarî û avahiyên desthilatdariya navxweyî têkoşînkiribû. Ji aliyekî ve, wekî min asteng dike xuya dikir lê ji aliyekî jî cesaret dida min. Ji min re digot, ‘Ez ji te pir hez dikim lê tu yê ne aîdî min be.’”

Dema ku Med TV’yê dest bi weşanê kir, jinên ku li çiyayan li ber xwe didan û girtiyên ku li girtîgehê stran digotin êdî di hundurê malê de bûn. Ew deng, ew rû, ew çîrok... Bermalê wan salan wekî salên lêgerînî pênase dike.

Jiyanek bi têkoşînê hilmê distîne

Têkoşîna Bermal Çem di sala 2003’yan de digihîje xalek werçerxê. Ew niha hevaleke çalak a tevgera azadiyê ye. Ev ne tenê veguherînek siyasî ye, lê di heman demê de ev ji bo wê veguherînek giyanî û hunerî ye. Hêrs, lêgerîn û bêaramiya rabirdûyê di vê rêya nû de dest bi dîtina wateyê dikin.

Ji helbestê ber bi melodiyê ve

Girêdana ku wê ji zarokatiyê ve bi helbest û peyvan re danîbû, ligel têkoşîna wê, veguherî stranê. Beytên ku wê li ser dîwarên mala xwe nivîsandibûn, hêdî hêdî veguherî dengên çiyayan. Hevalên wê wê teşwîq kirin; wan alîkariya wê kir ku dengê xwe bibîne. Bermal Çem wiha hestên xwe tîne ziman;"Min li malê helbest dinivîsand, lê min qet muzîk çênekiribû. Piştre hevalên min rêberiya min dikirin û digotin: 'Bermal, muzîkê çêke. Stranan çêke.' Her çend ez di destpêkê de dudil bûm jî, min paşê fêm kir: ezmûnên me, windahiyên me, têkoşîna me çêtirîn di stranan de têne îfadekirin." Hevalên ku di têkoşînê de jiyana xwe ji dest dane, qurbaniyên ku hatine dayîn, şopa xwe li ser muzîka wê hiştin. Wê hîs kir ku divê ev şop mayînde bin.

Wêneyê dilê min

Yek ji kesayetên herî bihêz ên di rêwîtiya Bermalê ya muzîkê de jê re bû feyz, fermandarê wê Çem bû, ku jiyana xwe ji dest da. Wê navê wî li navê xwe zêde kir û yekem berhema xwe ji wî re kir xelat. Bermal Çem li ser vê yekê wiha dibêje; "Çem çavkaniya paşnavê min e. Wî her tim ji min re digot, 'Dengê te li van deran pir baş tê. Qet dev ji stranbêjiyê bernede.' Piştre Çem çû Dêrsimê, cihê ku wî jê hez dikir û di demek kurt de şehîd ket.” Bermalê kêliya ku wê şehadeta Çem bihîst wiha vedibêje: "Ez li cîhekî qerebalix bûm. Dema ku min wêneyê wî li ser ekranê dît, derûdor tarî bû. Min bi bêdengî xwe vekişand quncikekê, min pişta xwe da kevirekî û ez bê bêhn mam. Di wê gavê de tiştek di hundurê min de şikest. 'Jiyanek bê Çem ji bo min pir sar xuya dikir. Cara yekem li wir, di wê tariyê de, min dest bi gotina 'Lo Çemo' kir. Hemû melodiyên min bi vî rengî çêbûn. Veqetandinek, windakirinek, êşek… Min yek ji wan li ser maseyek rûniştî nenivîsand. Me her tim çîrokên tiştên ku me jiyane digotin.Xemgîniya me kûr bû, û kêfxweşiya me jî wisa bû."

Piştî gelek salan wê karîbû yekem strana xwe, "Lo Çemo", tomar bike. Ev stran hem xatirxwestinek ji bo hevalekî ye û hem jî şahidiya serdemekê ye: "Lo Çemo melodiyek e ku piştî windahiyek, xatirxwestinek, hevalekî ji dilê min herikî."

Bûyîna dengê çiya

Bingeha rêwîtiya wê ya muzîkê li ser komên ku wê bi hevalên xwe re ava kirine hatiye avakirin. Bermal Çem dibêje; "Komên ku ez heta niha bi wan re xebitîme sembola giyanê kolektîf bûn. Ew kom ne tenê cihên ku muzîk lê dihat çêkirin bûn; ew cihên parvekirin, fêrbûn û afirandinê bûn. Dema ku me kom ava kir, me got, 'Divê em bibin dengê çiya.' Xebata komê bi rastî gelek tişt lê zêde kir. Em tiştekî nû fêr bûn. Hin ji stranên ku me wê demê çêkirin bandorek mezin kirin. Em bi xwe jî jê haydar nebûn. Ew stranên ku ji çiyayan çêbûn gihîştin bajar û gundan. Wan bandor li civakê kir."

Stûdyoyek di nava berxwedanê de

Bermal: "Di wan salan de, çêkirina hunerê ne tenê li ser jêhatîbûn û xwestekê bû. Sînorkirinên teknîkî dijwartirîn pirsgirêk bûn. Lê me qet dev jê berneda. Em diçûn û me şaxekî darekê dibirîn. Me ew bi rêkûpêk li erdê rast dikir û mîkrofon bi bantê ve bi wê şaxê ve girêdida. Ew ê standa mîkrofona me bûya. Me her tişt bi xwe çêdikir. Me ji qapaxên konteynerên plastîk jackên guhdarokan çêdikirin. Li bendêbûn tunebû. Hemû amûr, hemû çareserî di destên me de bûn. Ji ber ku me dizanibû: huner jî berxwedan bû."

Lêgerîna hunerê

Bermalê bawer dike ku huner di nav Kurdan de niha di rewşek lêgerînê de ye û wiha dibêje; “ Ji bo gelek kesan, têkoşîn cara yekem bi rêya stranek, romanek an fîlmekî hate bihîstin," Ji bo Bermalê, ezmûna jiyîn, çîrok, helbest û muzîkê ji hev nayên veqetandin.

Pirtûkek, bîranînek, jiyanek

Defter tijî bûn, hevok veguherin notên muzîkê. Bi alîkariya hevalên xwe, notên muzîkê ji bo stranan hatin nivîsandin û çîrokên wan hatin berhevkirin. Bi vî awayî, ne tenê arşîveke stranan, lê di heman demê de pirtûkek bîranînan jî derket holê. Pirtûka Bermal Çem a, "Çemê Stranan" di sala 2023’yan de ji hêla Weşanên Aryenê ve hate weşandin.

Lêgerîna bêdawî ya hunerê

Bermal Çem, ku gelek salan ji bo cîhana hunera Kurdî ked daye, ne tenê bi stranên xwe, lê di heman demê de bi ramanên xwe jî li ser wate û fonksiyona hunerê diaxive.

Kêmasiya ruhê kolektîf

Pirsgirêkek din jî qelsbûna parvekirin û hilberîna kolektîf e. Berê, komên ku li dora saziyên çandî diciviyan hebûn, bi hev re difikirîn û hilberînê dikirin. Îro, ez difikirim ku hilberînên takekesî zêde bûne lê kûrahî kêm bûye.

Bîranînek li qeraxa Lolanê

Dema ku Bermal Çem albûma xwe ya dawî amade dikir, ne tenê li pey stranan çû. Wê rêya bîranînê jî şopand. Ji bo wê, albûm, ku wê navê "Lolan" lê kir, ji kêleka avê pir zêdetir bû. Ew dergehek bû ji bo dîroka wê ya kesane û civakî.

Hewldaneke kolektîf a bi melodiyan

Proseya hilberîna albûma Lolan berhema hewldaneke kolektîf e. Memo Gul û Mazlum Rewşen li pişt aranjeyan in. Siman Hezer bergê albûmê xêz kiriye. Jinda Asmen pêşgotin nivîsandiye. Albûm bi tevahî diwanzdeh stranan dihewîne. Şeş ji wan ên Bermal in. Gotinên Bayê Xemê yên Medya Doza ne. Winda, helbesteke ku ji hêla Muslum Aslan ve hatiye nivîsandin, straneke li ser Dayikên Şemiyê ye. Qelay Seng berhemeke anonîm a Rojhilat e. Fincane jî berhemeke anonîm e ji repertuwara radyoya Êrîvanê û çîroka jineke kuştî vedibêje. Hêstrên Çavênte yên Neyim Şebab, berhema hunermendê Efrînî Zekerîya, Çeleng û Bedewe, û strana Tîrêjen Rojê ya Şehîd Berçem jî di nav de ne..."

Straneke di hucreyekê de dest pê kir

Her çend pêvajoya afirîner a Bermal Çem pir caran di sermaya çiyayan de, di kenê hevalekî de, an jî di berxwedana gelek kesan de dest pê dike jî, carinan ew di cihên herî nediyar de, di qadên herî girtî de rêyekê ji xwe re dibîne. "Keça Kurd im", ku di albûma Lolan de cih digire, tam li cihekî wisa, di hucreyekê de li bajarekî Ewropî hatiye nivîsandin.

Jina bi reh a li ser bergê albûmê

Li ser bergê albûma Lolan dareke bi reh û silûeta jinekê ku di bin siya wê de rûniştiye tê xuyankirin. Sembolên di wêneyê de ne tenê hilbijartinên estetîkî ne, lê belê nîşaneya dîrok û giyanekî kûr in. "Bê guman ew giyanê JIN JIYAN AZADÎ ye. Ji ber ku ev giyan rastiyek e ku ji hêla têkoşîna jinan ve hatî hilberandin. Jina ku li wir rûniştiye gerîla ye. Lê ew di heman demê de nûnertiya hemî jinan jî dike."

Proseya hilberînê ya Bermalê ne tenê bi albûma Lolan ve sînordar e. Projeyên wê yên demkurt û demdirêj li pêşiya wê ne. Ya herî bilez hilberînên dîtbarî yên bi albûma Lolan ve girêdayî ne. "Ev albûm dueta me ya bi Serhat Çarnewa re, Lo Qasimo, vedihewîne.”

Em dikarin şoreşekê bi melodiyekê bikin

Bermalê bi tekezkirina ku hunermend hewce ne kûrtir, berpirsiyartir û berdewamtir bin, di dawiyê de dibêje. Ji ber ku, li gorî wê, huner ne tenê qadeke estetîk e, lê di heman demê de hêzeke şoreşgerî ye jî.

Bermalê gotinên Şehîd Dagestanî Koçer bi bîr tîne: "Werin em li her gundî, her kolanekê dibistanek çandî û hunerî ava bikin. Ez jî dipejirînim. Cihên me yên çandî û hunerî divê li her derê bin. Divê em zarokên xwe bi nirxên xwe mezin bikin. Wekî hunermend, hewldanên me divê kûrtir bin. Ez bi rastî bawer dikim ku huner gelek tiştan diguherîne. Ji ber ku carinan huner tiştên ku dayik nikare bêje, tiştên ku heval nikare rave bike dibêje. Huner hem perwerdehî ye û hem jî veguherîner e. Û ev erkê hunermend e."