- Seydayê Tîrêj ne tenê helbestvan bû; ew welatparêzekî safî û ronakbîrekî serbixwe bû. Ji Amûdê heta Hesekê, ji Bilbilê Dilşadî heta qulingên azadiyê… Helbesta wî ne tenê gotin bû; ew bangawazî, gazin û hêvî bû. Îro jî ronahiya tîrêja wî helbesta Kurdî dibiriqîne.
Di ezmanê helbesta Kurdî ya sedsala 20’an de, hin stêrk hene ku ronahiya wan ne tenê di dema xwe de dibiriqe lê bi salan re jî kûrtir dibe û di dilê nifşên nû de cih digire. Yek ji wan stêrkên herî geş û nemir Seydayê Tîrêj e. Navê wî yê rastîn Nayifê Heso (an jî Mele Nayif Heso) bû. Ew di sala 1923’an de li gundê Nicîmê (Nicme), yê girêdayî parêzgeha Hesekê (Qamişlo ya îroyîn, Rojavayê Kurdistanê), ji dayik bû. Dema ku şeş salî bû, malbata wî koçî gundê Sêmitikê (Sêmitikê Jorî) kir. Li wir, li ba Mele Îbrahîmê Golî, dest bi xwendina olî kir: Quran, fîqh û hin pirtûkên klasîk ên Îslamî. Wek gelek helbestvanên Kurd ên klasik perwerdeya wî ya destpêkê di medreseyê de bû lê ev perwerde ne tenê zanist bû; ew bû deriyekî fireh ji bo hişmendiya estetîk û zimanê Kurdî yê resen.
Di sala 1937’an de, ew çû bajarê Amûdê û pênc salan li dibistana dewletê xwend. Lê ya herî girîng ew bû ku li Amûdê bi ronakbîr û helbestvanên mezin ên Kurd re hat gel hev. Cegerxwîn, Qedrî Can, Hesen Hişyar, Nûredîn Zaza û gelekên din. Ev rasthatin û hevdîtin ji nasînekê wêdatir bû. Seydayê Tîrêj bi saya van kesan di xwe de evîna helbestnivîsandinê geş û gur kir. Helbesta wî bi nasîna van kesan şax da. Navê “Tîrêj” jî, li gorî çavkaniyan, ji aliyê Hesen Hişyar ve lê hatiye kirin – mîna ku ronahiyekê ku dê di tarîtiya bindestiyê de biçirise, hatibe binavkirin.
Cegerxwîn bi xwe di dîwana xwe ya “Kî Me Ez?” de, bi navê rastî yê wî (Nayifê Heso) helbestek nivîsand û hêviyên mezin ji wî kir: “Ev xwendin û zanebûn / Nêzîk dikin serxwebûn / Xortên wek te pir zana / Gerek bêjin; Nezana / Bira destên hev bigrin / Di vê rê de em bimrin…”
Ji Xoybûnê heta girtîgehê
Seydayê Tîrêj ne tenê helbestvan bû; ew welatparêzekî safî û ronakbîrekî serbixwe bû. Di salên 1930’yan de tevlî Xoybûnê bû û di nav refên Komela Ciwanên Kurd de cih girt. Di salên 1948-1952’an de, demekê nêzî Partiya Komînîst a Sûriyê bû, lê ew her tim weke “Kurdê serbixwe” ma û heta dawiya emrê xwe jî nebû endamê partiyeke siyasî. Ew piştgirê hemû tevgerên Kurdî bû. Nexasim jî Şoreşa Îlonê ya Mela Mistefa Barzanî. Wî di helbestên xwe yên coşdar de pesnê pêşmergeyan da û pênûsa xwe ji bo berxwedana Kurd her tûj kir.
Di sala 1952’an de, ji ber helbestên xwe yên welatparêz, hat girtin. Hêzên ewlekariyê dîwaneke wî ya neçapkirî talan kirin û winda kirin. Piştî serbestberdanê, ji ber zextan, demek dirêj xwe li nav Erebên Cibûran veşart. Di sala 1973’an de vegeriya bajarê Hesekê û heta dawiya jiyana xwe li wir ma. Ew mamosteyekî dilovan bû; gelek ciwan dihatin ba wî, helbestên xwe nîşanî wî didan, ew rast dikir û hêvî dida wan. Têkiliya wî bi zimanê Kurdî re organîk bû: wî dixwest zimanê dayikê di dibistanan de were xwendin û gelek caran bi hevalên xwe re ji bo vê armancê xebat kir.
Cewhera helbesta wî: evîn, welat, xweza û mirov
Helbesta Seydayê Tîrêj, mîna çemê Dîcleyê ye: carinan aram û evîndar, carinan bi hêrs û qêrîn diherike. Wî di navbera helbesta klasîk (qafiye, wezn, imajên xwezayî û olî) û hestên modern ên sedsala 20’an de pirek ava kir. Zimanê wî paqij, resen û bi devoka Kurmancî ya Cizîrê ye; peyvên kevn bi awayekî jîndar bikar tîne. Hevokên wî xweşik û xwezayî ne.
Mijarên sereke yên helbesta wî ev in:
Welatparêzî û êşa gel: Helbestên wî yên wekî “Ey Welat”, “Bilbilê Dilşadî” an jî “Qulingo” mîna gazinên dilê gelê bindest in. Di “Bilbilê Dilşadî” de, bilbil dibe sembola hêviyê: “Ey bilbilê dilşadî hela wer bike fîxan. Derdê me girane ey bira, birîna me kûr e…” Ev helbest ne tenê gotin in; ew bangawazî, dia û şoreş in. Weke vê helbesta wî gelek helbestên wî bûne stran li ser zimanê hunermendên Kurd. Kesên weke Mihemed Şêxo û Seîd Gebarî jî tê de îro nifşên nû jî guh didin helbest û stranên wî.
Xweza û erdnîgarî ya Kurdistanê: Navên dîwanên wî bi xwe sembola vê girêdanê ne: Xelat, Zozan, Cûdî. Çiyayên Cûdî, zozanên bilind, newal, kanî, bihar û zivistan di helbestên wî de ne tenê paşxane ne; ew karakter in, şahidên dîrokê û hevalên mirov in. Ew di navbera mirov û axê de têkiliyeke xwezayî ava dike. Ev hêla wî ya taybet wî ji gelek helbestvanên hevdem cuda dike.
Evîna mirovî û evîna Xwedayî: Mîna Melayê Cizîrî, ew jî evînê di du astan de dibîne, lê her tim bi derdê gel re girê dide. Dayik, evîndar û welat ev her sê di cihokekê de dibin yek. Helbestên wî yên evînî nazik, hestiyar û tijî teswîrên bedew in.
Dîrok û Têkoşîn: Di helbestên wî de dîroka gelê Kurd, berxwedanên mezin û hêviya serxwebûnê cih digirin.
Ronahiya gelê xwe bû
Seydayê Tîrêj di 23’ê Adara 2002’an de li nexweşxana Dr. Îsam Bexdê ya Hesekê, koça dawî kir. Di 25’ê Adarê de, bi beşdariya deh hezaran kes ji hemû deverên Kurdistanê, li gundê Gir Keftar (nêzî Hesekê) hate veşartin. Merasîm bû şînîke neteweyî: “Seydayê Tîrêj namire, helbesta Kurdî namire!” Di wê rojê de, ronakbîr û siyasetmedarên Kurd gotin ku ew ne milkê tu partiyekê bû; ew milkê hemû gelê Kurd bû.
Îro, 24 sal di ser koçkirina wî de buhirîn. Helbestên wî hîn jî wekî tîrêjekê di tarîtiya zilmê de şewq û ronahiyê didin dilê gelê Kurd. Ew ne tenê helbestvanê dema xwe bû; ew helbestvanê hemû deman e. Di dema ku zimanê Kurdî hîn jî di bin zextê de ye, helbestên wî derman in. Di dema ku mirov ji xweza û axa xwe dûr dikevin, ew me vedigerîne ser kokên Kurdayetiyê. Seydayê Tîrêj bi jiyana xwe ji me re got: “Ez Kurd im” û bi helbesta xwe jî wiha qîriya: “Ronahiya vî gelî me û ronahî namire.” Ji lewma Seydayê Tîrêj helbestvanekî nemir e.
Berhemên wî yên çapkirî:
Dîwana Xelat (1985, Beyrût; paşê li Swêdê jî çap bû)
Dîwana Zozan (1990, Beyrût)
Dîwana Cûdî (1998, Beyrût)
Wî her wiha Serpêhatiyên Kurdan (du beş, çîrok û çîvanok), Mewlûda Kurdmancî û çend dîwanên din ên neçapkirî hiştin. Hin helbestên wî di kovarên wekî Roja Nû de jî hatine weşandin. Di sala 1995’an de Xelata Roja Helbesta Kurdî wergirt.
NAVENDA NÛÇEYAN
