
ABDULLAH SEMEDÎ
Roja înê, 18ê Rezbera 1404an a Rojî (10ê Cotmeha 2025an), hejdeh sal li ser mirina nivîskarê Kurd “Mihemed Uzûn” derbas dibin. Ew nivîskarê ku temenê xwe yê kurt, yê 54 salî, ji bo zimanê Kurdî terxan kir û di serdemeke wisa de dest bi nivîsandinê kir ku zimanê Kurdî di bin gefa mirin û tunebûnê de bû.
Di salên 1970î de, desthilata leşkerî ya Tirkiyeyê hemû hêz û şiyana xwe dabû ber têkoşîna li dijî zimanê Kurdî. Heta guhdariya radyoya Kurdî ya Erîvanê jî bû sedemê lêpirsînê. Girtîgeh bi wan kesan tijî bûbûn ku rojane, di quncikeke veşartî ya malê de, bi awayekî dizî demekê dirêj li peyvên Kurdî yên radyoyê guhdarî dikirin û ev yek derdiket holê. Desthilatê digot: Tiştek bi navê «Kurd» qet tune ye; belkî ew çend komên Tirk in ku li çiyayan dijîn û ji şaristaniyê dûr mane. Ev dûrketina wan ji şaristaniyê bûye sedema ku zimanekî wan jî tune be ku pê biaxivin; tenê ji bo derbirîna pêwendiyên wan ên hêsan ên rojane, nêzî 40-50 peyvên tevlihev ên Tirkî, Farisî û Erebî bi awayekî şaş û xwar bi kar tînin.
Desthilata hakim li pey vê siyasetê, bi lez û bi tundî navê Kurdî ji ser nexşeya erdnîgariyê paqij dikir û navên derewîn ên Tirkî li ser bajar, gund, çiya, çem, deşt, zozan û kaniyan datanî. Heta «Çiyayê Sîpanê Xelatê» jî, ku hîn jî bêhna evîna Sîyabend û Xecê jê dihat, kiribûn «Subhan Dağı».
Di ragihandinên fermî û broşûrên dewletê de, plan û pereyên pir ji bo biçûkxistina zimanê Kurdî terxan kiribûn. Di dibistanan de Kurdî wek zimanekî çêkirî, çiyayî û hov didan naskirin, ku astengiyek li pêşiya pêşketinê bû û tenê mirovên çiyayî û hov pê diaxivîn. Ji bo demekê, gelek kes bawer kiribûn ku axaftina bi Kurdî nîşana paşketinê ye û sedemeke tinaz û henekê ye.
Belê, di wê serdema tarî û bêhêvî de bû ku Mihemed Uzun biryar da zimanê Kurdî ji bo nivîsên rojane, edebiyata nûjen û romanê bi kar bîne. Rêyek dijwar li pêşiya wî bû, lê ew ji bo wê xebitî. Rêwîtiyên dûr û dirêj kir, geriya li Kurdistanê û derbasî gelek newalan bû. Ew hay ji vê rastiyê hebû ku ruhê zimanê Kurdî û hêz û bedewiyên wî, bi saya wan hunermendên gelêrî yên ku bi navê «dengbêj» têne naskirin, parastibû. Wan bi sîng û dilê xwe beşeke girîng a ziman, edebiyat, dîrok û çîrokên bav û kalên me wek emanet parastibûn û gihandibûn serdema me. Lê roja temenê wan jî ber bi xweveçûnê diçû.
Gund bi gund û mal bi mal li pey wan geriya û bi defter, pênûs û amûra tomarkirina dengê xwe di xizmeta wan de rûnişt. Li mala beytbêjê «Rifatê Darê» li Qamişlo, heftê roj ma û her tiştê ku wî ji bo wî got, li ser kasêtê tomar kir. Piştre bi komeke dewlemend a bîranîn û kasêtên xwe vegeriya û bi zanîna xwe ya pisporî û bi piştgiriya wan zanistên ku bi dest xistibû, zimanê romanên xwe afirand. Zimanekî dewlemend û xwedî paşxaneyeke dîrokî ya gelê kevnar ê Mezopotamyayê, ku bi kevintirîn destanên dîroka mirovahiyê ve girêdayî bû.
Ew tiştê winda yê xwe dîsa dît û bi wî zimanê paqij, xweşherik û dewlemend, heft roman afirandin. Ev roman di navendên zanistî û çandî yên Ewropaya îroyîn de bi baldarî hatin pêşwazîkirin û gelek xelatên navneteweyî bi dest xistin.
Romanên wî ev in:
- **Tu** (1985)
- **Mirina Kalekî Rind** (1987)
- **Sîya Evînê** (1989)
- **Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê** (1991)
- **Bîra Qederê** (1995)
- **Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê** (1998)
- **Hawara Dîcleyê, beşa yekem** (2001) û **Hawara Dîcleyê, beşa duyem** (2003).
Her wiha gelek berhem û lêkolînên wî yên bi Kurdî û bi zimanên din jî hene ku heta niha wergeriyane zêdetirî bîst zimanan.
Dema ku edîb û wergerê Îtalî “Francesco Marilungo” pirtûka «Tu» rasterast ji Kurdî wergerand Îtalî, di hevpeyvînekê de got: «Ez bextewar im ku min ji bo cara yekemîn romaneke Kurdî anî nav pirtûkxaneya zimanê Îtalî.»
Uzûn ne tenê bi riya rastîn karî nêrîna desthilatê ya li dijî zimanê Kurdî betal bike û berevajî wê îspat bike, lê di sala 2001ê de xelata salane ya «Raman û Şîrove» ya Yekîtiya Weşanxaneyên Tirkiyeyê jî bi dest xist.
Mihemed Uzûn di roja yekem a Çileya 1953an (11ê Befranbara 1331ê ya hetawî) de li «Sêwêreg»ê girêdayî «Riha»ya Bakurê Kurdistanê ji dayik bû. Di sala 1959an de, di heft saliya xwe de, bi dilxwazî û heveseke mezin dest bi xwendina dibistana seretayî kir. Lê ji nişka ve xwe di cîhaneke xerîb de dît û ji zimanê dayika xwe qut bû.
Di sala 1972an de, dema ku nû gihiştibû temenê ciwaniyê û 18 salî bû, ew li Sêwêregê hate girtin. Paşê birin girtîgeha Diyarbekirê û piştî demekê jî ew veguhastin girtîgeha leşkerî ya Enqereyê. Ew bi xwe dibêje: «Min nizanîbû bi kîjan sûcî hatime girtin!»
Di demekê de ku hemû xwendina wî bi Tirkî bû û ew nizanîbû bi Kurdî bixwîne û binivîse, di odeya girtîgehê de, bi alîkariya Apê Mûsa Enter û pismamê xwe Ferîd Uzûn, hînî xwendin û nivîsandina Kurdî bû.
Di sala 1974an de, bi lêborîna giştî hate berdan û li Zanîngeha Enqereyê xwendina xwe ya bilind domand. Di heman demê de, bi hevkariya hevalê xwe yê ramanî, Awa Alkan, weşanxaneya «Komal» ava kirin. Di sala 1976an de, wan kovara «Rizgarî» bi du zimanan, Kurdî û Tirkî, derxistin. Lê piştî wê dîsa hate girtin. Ev astengî û zextan wî neçar kir ku welatê xwe bihêle, bi riya Sûriyeyê derbasî Ewropayê bibe û li Swêdê bi cih bibe.
Jiyana li Swêdê wê derfetê ji wî re peyda kir ku di ronahiya zaravayên zimanê Kurdî de vegere ser arşîva xwe ya dewlemend û bi sûdwergirtin ji «kelam» û «beyt»ên dengbêjan û ji zimanê wan ê xweşherik, tijî sembol û razan, zimanê romana nûjen biafirîne. Di sala 1985an de yekem romana xwe çap û belav kir û heta romana xwe ya heftemîn a sala 2003an jî ev rê domand.
Uzûn, di dema ku endamê «Encumena Qelemê» û «Yekîtiya Nivîskarên Swêdê» bû, di heman demê de, ji bilî nivîsandina romanên xwe, xebat û lêkolînên xwe li ser zimanê Kurdî jî domand. Helbest, roman, werger û lêkolînên xwe bi Kurdî, Tirkî û Swêdî belav kir. Wî awayê jiyanê û xewn û hêviyên gelê xwe nîşanî cîhanê da û gav bi gav pileyên serkeftinê derbas kir.
Di sala 2001ê de, wî mezintirîn xelata edebî ya Skandînavyayê bi navê «Torgny Segerstedt» û di sala 2002an de jî xelata Akademiya Swêdê ya bi navê «Erik Lundeberg» wergirt.
Di sala 2005an de biryar da ku bi hevjîna xwe Zozan, keça xwe û kurê xwe re vegere Kurdistanê û mayîna temenê xwe li welatê xwe derbas bike. Ev malbata çar kesî vegeriya Diyarbekirê. Lê çarenûs wisa bû ku salek piştî wê, di sala 2006an de, bi nexweşiya pençeşêrê ket. Di 10ê Cotmeha 2007an de (18ê Rezbera 1386an a hetawî), çavên xwe ji bo her demê girt, komeke mezin a projeyên xwe û xewn û hêviyên xwe yên nîvçel kirî hişt û di goristana «Dêriyê Mêrdînê» ya Diyarbekirê de hate veşartin.
Di sala 2010an de, malbata wî ji bo rêzgirtina ji mirovekî ku di şeveke tarî û bêhêvî de wek şemekê şewitî û ronahî belav kir heta ku xwe bi dawî anî, maleke taybet bi navê «Weqfa Mihemed Uzûn» li Swêdê ji bo berjewendiya giştî vekir. Di vê malê de pirtûkxane, berhem û şûnwarên wî cih girtibûn.
Em bawer in: Ne mirin dê te ji bîra me bibe û ne jî dem û rojgar dikare navê te ji ser dilê me paqij bike.







