- Roja Navneteweyî ya Zimanê Dayikê bivênevê pirtûka bi navê “Pedagojiya Bindestan” anî bîra min. Freire di pirtûkê de modela perwerdehiya kevneşopî ya ku jê re dibêje “modela bankayê” (banking model of education) bi tundî rexne dike.
ARDÎN DÎREN
Di 21'ê Sibatê de, cîhan Roja Navneteweyî ya Zimanê Dayikê pîroz dike – rojeke ku UNESCO di sala 1999'an de ragihandiye da ku balê bikişîne ser girîngiya pirzimanî, parastina zimanên kêmtirîn û mafê her kesî ku bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibîne. Ev roj ne tenê pîrozbahiyeke çandî ye; ew bangeke siyasî û mirovahî ye ji bo ku zimanê dayikê wekî amûreke bingehîn a nasname, ramana rexneyî û azadiyê were naskirin. Di vê çarçoveyê de, pirtûka Paulo Freire ya herî navdar, “Pedagogy of the Oppressed” (Pedagojiya Bindestan-1970), wekî pirtûkeke pir bi hêz derdikeve pêşberî me. Ev pirtûk, ku li ser bingeha serpêhatiyên Freire yên di kampanyayên xwendin-nivîsandinê yên li Brezîlyayê de hatiye nivîsandin, perwerdeyê wekî qada têkoşîna civakî dibîne û nîşan dide ku bêyî guhertina têkiliyên hêzê di perwerdeyê de, rizgariya rastîn ne mimkûn e.
Freire di pirtûkê de modela perwerdehiya kevneşopî ya ku jê re dibêje “modela bankayê” (banking model of education) bi tundî rexne dike. Li gorî vê modelê, mamoste wekî xwediyê zanînê ye ku agahiyê wekî pere li ser xwendekaran bikartîne – xwendekar jî wekî “şûşeyên vala” an jî “bankayên piçûk” tên dîtin. Ev awayê perwerdeyê mirov pasîf dike, hişê wan yê rexneyî qels dike û bi awayekî veşartî pergala bi darê zorê didomîne. Freire dibêje ku ev model ne tenê perwerdeyê xirab dike, lê di heman demê de mirovahiyê jî kêm dike: hem bindest û hem jî zordar di vê têkiliyê de winda dibin, ji ber ku mirov tenê dema ku bi awayekî azad tevlî bibe û biafirîne, dikare bi rastî bibe mirov.
Rizgariya ku bi diyalogê tê
Li hember vê yekê, Freire pedagojiyeke rizgariyê pêşniyar dike – pedagojiyeke ku ne “ji bo” bindestan, lê bindestan re tê afirandin. Di navenda vê nêzîkatiyê de têgeha “conscientização” (hişmendiya rexneyî an hişyarbûna rexneyî) heye. Ev têgeh tê wateya ku mirov rastiya jiyana xwe ya zordar bibîne, fêm bike û bi awayekî çalak bixwe bibe xwediyê guhertinê. Freire dibêje ku rizgarî ne tiştek e ku kesekî din bide we; ew bi diyalogê, bi hev re afirandina zanînê û bi tevlêbûna çalak a bindestan pêk tê. Mamoste û xwendekar herdu jî “mijar” in (subjects), yê din “tişt” (object). Zanîn ne tiştekî amade ye ku were veguhestin; ew di diyalogê de, di jiyana rast a mirovan de derdikeve û ji bo guhertina cîhanê tê bikaranîn.
Zimanê dayikê ne tenê amûreke ragihandinê ye
Ev raman rasterast bi mijara Roja Zimanê Dayikê ve girêdayî ne, ji ber ku zimanê dayikê bingeha vê diyalogê û hişmendiya rexneyî ye. Freire bi xwe di xebatên xwe yên li gel gundiyên bêxwendî de dît ku gava mirov bi zimanê xwe yê dayikê biaxivin, bixwînin û binivîsin, ew dikarin cîhana xwe baştir fam bikin û bi hêsanî rexne bikin. Zimanê dayikê ne tenê amûrek ragihandinê ye; ew cîhana mirov, dîrok, çand û awayê ramana wî ye. Gava perwerde bi zimanekî biyanî (zimanê serdest, wekî zimanê kolonyal an zimanê dewletê yê fermî) were kirin, ev yek mîna modela bankingê dixebite: çand û hişê bindest tê desteserkirin, nasname tê şikandin û dengê wan tê qutkirin. Di gelek welatên kolonyalîzmê de, wekî Brezîlya, Hindistan an jî welatên Kurdan, ev yek bi awayekî eşkere tê dîtin – zarok bi zimanekî ku ew bi rastî fêm nakin têne perwerdekirin û ev yek rê li ber fêrbûna bi bandor digire û di heman demê de wan ji çanda xwe dûr dixe.
Divê em ‘peyvên xwe’ bibînin.
Perwerdeya bi zimanê dayikê, berevajî vê yekê, rê li ber hişmendiya rizgariyê vedike. Zarok dikarin bi zimanê xwe yê xwezayî biaxivin, biafirînin û pirsgirêkên jiyana xwe ya rojane nîqaş bikin. Ev yek ne tenê asta xwendin-nivîsandinê bilind dike (lêkolînên UNESCO û yên din nîşan didin ku zarokên ku bi zimanê dayikê dest bi perwerdeyê dikin, di zimanên din de jî baştir pêş dikevin), lê di heman demê de xwedîderketina li nasnameya xwe, baweriya bi xwe û hêza rexneyî jî xurt dike. Freire di xebatên xwe de bal kişand ser wê yekê ku gava mirov “peyvên xwe” (their own words) bibînin û bi kar bînin, ew dikarin cîhanê biguherînin. Zimanê dayikê jî tê maneya dîtina “peyvên xwe” – ew bingeha azadiya mirov e.
Têkoşîn bi ziman destpê dike
Ji ber vê yekê, di 21'ê Sibatê de em ne tenê dibêjin “Zimanê dayikê maf e”; em di heman demê de dibêjin “Perwerdeya ku rizgar dike maf e”. Pirtûka Paulo Freire, ku hîn jî yek ji wan xebatên herî bi bandor e di warê perwerdeya krîtîk de, me hişyar dike ku bêyî zimanê xwe yê dayikê û bêyî perwerdeya ku dengê me bilind dike û me dike xwediyê guhertinê, em nikarin bi temamî mirov bin û bi rastî azad bibin. Di cîhaneke ku hîn jî gelek gel têkoşîna ziman û nasnameyê didin – wekî Kurd, niştecihên Amerîkayê, gelên Efrîkayê û gelekên din – fikrên Freire yên di sala 1970'an de hatine nivîsandin, îro jî pir girîng û aktuel in. Ev pirtûk nîşan dide ku perwerde ne tenê amûreke fêrbûnê ye; ew amûreke têkoşînê ye û ev têkoşîn bi ziman dest pê dike.
Zimanê dayikê; ji zimanekî wêdatir e
Ev fikrên Freire bi taybetî di çarçoveya Roja Zimanê Dayikê de watedar dibin. Zimanê dayikê ne tenê zimanek e; ew cîhana mirov, dîroka wî û awayê ramana wî ye. Gava perwerde bi zimanekî biyanî (zimanê serdest) were kirin, ev yek mîna modela bankingê dixebite: çand û hişê bindest tê desteserkirin, nasname tê jibîrkirin û dengê wan tê qutkirin. Perwerdeya bi zimanê dayikê, berevajî vê yekê, rê li ber hişmendiya rizgariyê vedike. Zarok dikarin bi zimanê xwe yê xwezayî biaxivin, bixwînin û binivîsin; ev yek ne tenê fêrbûnê hêsantir dike, lê di heman demê de hêza wan a rexneyî û xwedîderketina li mafên xwe jî xurt dike.
parvê bike
Nûçeyên ku dikare bala we bikşîne
