- Ji destpêka sala 2026’an vir ve, siyaseta kurd a Tirkiyeyê, ji ber hevsengiyên siyasî yên navxweyî û guhertinên radîkal ên li seranserê sînorên xwe, yek ji serdemên herî tevlihev û piralî yên dîroka xwe dijî.
MEHMET ŞAHÎN
Stratejiya sereke ya navxweyî ya Tirkiyeyê vê pirsgirêkê ne wekî "lêgerîna demokratîk a mafan", wekî projeyek "ewlehî û entegrasyona pergalê" dibîne.
Ev pêvajo, ku bi daxuyaniya Devlet Bahçeli di Cotmeha 2024’an de dest pê kir, heta sala 2026’an veguheriye projeyek ku bi "Aqilmendiya Dewletê" tê meşandin. Armanc li vir ew e ku tevgera siyasî ya kurd di nav sînorên destûrî yên heyî de, li hember jiholêrakirina hêmanên çekdar, bikeve nav qadeke kontrolkirî.
Her çend ji aliyekî ve tekez li ser aştî, xwişk û biratiyê tê kirin jî, polîtîkayên tayînkirina qeyûman di rêveberiyên herêmî de û dozên "Lihevhatina Bajaran" nîşan didin ku ev siyaset hîn jî refleksên ewlehiyê yên dijwar dihewîne. Xwesteka hikûmetê ya çêkirina destûreke nû ku tekez li ser "welatekî hevpar" dike, bi misogerkirina piştgiriya dengdêrên kurd, xuya dike ku yek ji girîngtirîn sotemeniyên siyasî yên siyaseta wê ye. Têxistina bendên guncav ji bo hikûmetê di vê destûra nû de dê xalek werçerxê be.
Tirs û fikarên dewleta tirk
Tirkiye hîn jî destketiyên kurd li herêmê (Rojava û Herêma Başûrê Kurdistanê) wekî gefa herî mezin a li ser ewlehiya xwe ya neteweyî dibîne. Siyaseta Tirkiyeyê ya li ser Sûriyeyê li ser pêşîgirtina li avakirina statuyek Kurdî ya daîmî li wir e û heman siyaset ji bo Rojhilat jî derbasdar e. Siyaseta herî aram a Tirkiyeyê ya li ser Kurdan hevkariya wê ya aborî û leşkerî ya bi Hewlêrê (KDP) re ye. Bêguman ev siayet ji berjewendiya kurdan re xizmetê nake. Ev hevkarî hem armanc dike ku qada çalakiya Tevgera Azadiya Kurd sînordar bike û hem jî boriyên enerjiyê ewle bike.
Îhtîmala belavbûna aloziyên navxweyî yên li Îranê bi rêya PJAK’ê ber bi sînorê Tirkiyeyê ve senaryoya herî xirab a Enqereyê ye. Ji ber vê yekê, dema ku yekparçeyiya axa Îranê diparêze, Tirkiye li ser sînorê xwe dîwarên ewlehiyê yên mezin ava dike.
Fikara herî mezin a Enqereyê ew e ku damezrandina hebûneke Kurdî li herêmê ya bi piştgiriya Amerîka û Îsraîlê dê bandora herêmî ya Tirkiyeyê kêm bike. Enqere niha vê pirsgirêkê ne tenê wekî pirsgirêkek ewlehiya navxweyî, wekî "Pirsgirêka Kurd a Derve" pênase dike. Weke beşek ji stratejiya hêzên cîhanî ye ji bo dorpêçkirina Tirkiyeyê dibîne.
Her çend li dijî statuya siyasî be jî, Tirkiye dixwaze herêmên Kurdan ji hêla aborî û siyasî ve di bin kontrola xwe de bihêle (bazirganî, enerjî, avakirin) û wekî taktîkek hêza nerm bikar bîne.
Bi kurtasî, siyaseta Tirkiyeyê ya kurd a 2026’an li ser bingeha "çekdanîn û dîsîplîna siyasî" li hundir û "pêşîgirtina li statû û girêdayîbûna aborî" li qada navneteweyî ye. Lêbelê, aloziyên mezin ên li herêmê, wekî şerekî potansiyel ê Îran-Îsraîlê, xetereya rûberûbûna Enqereyê ya bi rewşên nû yên defakto yên ku ew naxwaze heye.
Stratejiya ‘Entegrasyona Kontrolkirî’
Stratejiya "entegrasyona kontrolkirî" ya Tirkiyeyê ne li ser "çareserkirina" pirsgirêka kurd e, di çarçoveyek klasîk a mafên demokratîk de ye. Armanca wê li ser gihandina pirsgirêkê ji bo astekê ye ku ew karibe berjewendîyên xwe yên heremî biparêze û destketiyên kurdan asteng bike. Bi rêya sermayeya li herêma Başûrê Kurdistanê û bazirganiya ser sînor, ew armanc dike ku motîvasyonên cudaxwaz qels bike û refaha nifûsa kurd bi aramî û ewlehiya aborî ya Tirkiyeyê ve girê bide.
Bi vê gavê, Tirkiye dixwaze pirsgirêka kurd ji pirsgirêkek ewlehiya navxweyî veguherîne "sotemeniyek mirovî û siyasî" ya ji bo stratejiya berfirehbûna Tirkiyeyê ya li Rojhilata Navîn. Bi gotineke din, armanc ne bidawîkirina pirsgirêkê ye, armanc afirandina "eksenek kurdî" ye ku di berjewendiya dewletê de be.
Armanc ew e ku navendên hêzê yên kurdan belav bibin û wan bi navendê ve girê bidin. Di dilê vê stratejiyê de hilweşandina hêza ku ji hêla tevgera siyasî û leşkerî ya kurd ve di nav mekanîzmayên kontrolê yên dewletê de kom bûye heye. Ew dixwaze hebûna PKK’ê di nav Tirkiyeyê de bi tevahî ji holê rake û hêzên wê yên çekdar ên li derveyî sînoran bêbandor bike, bi vî rengî vîna kurdê azad qels û bêbandor bike. Ew dixwaze siyaseta kurd ji navendên derveyî yên wekî Qendîl an Ewropayê veqetîne û bi tevahî di nav xetek siyasî ya navendî ya Enqereyê (Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê) de sînordar bike.
Ew dixwaze "Karta Kurd" a herêmî bidest bixîne ku dewletên din dijî wî bikar neynin. Di hawîrdora kaotîk a Rojhilata Navîn de, bûyîna hevkarên stratejîk ên hêzên wekî DYA an Îsraîl ji hêla Enqereyê ve wekî tehdîda herî mezin tê dîtin. Tirkiye li ser vê mantiqê tevdigere ku "Heke li herêmê rastiyeke Kurdî hebe, divê ev rastî di bin bandora Tirkiyeyê de be, ne ya dewletên rojava." Ji ber vê yekê, Tirkiye armanc dike ku bi rêya zextên leşkerî û tecrîda siyasî avahiya li Rojava (SDF/YPG) hilweşîne û nifûsa herêmî di nav pergala aborî û siyasî ya Heyet Tehrîr el-Şam (HTŞ) de entegre bike.
Tirkiye dixwaze bi rêya "ewlehiyê" aîdiyeta civakî ji nû ve ava bike. Li şûna ku daxwazên çandî û nasnameyê yên civaka kurd bi tevahî paşguh bike, bi entegrasyona kontrolkirî armanc dike van daxwazan bigihîne astek sembolîk ku zirarê nede avahiya yekgirtî ya dewletê. Her çend hin gavên sînorkirî yên ber bi zimanê Kurdî an azadiyên takekesî ve têne pêşînkirin jî, Tirkiye dixwaze daxwazên siyasî yên kolektîf ên wekî "statû" an "xweserî" wekî xetên sor biparêze.
Armanceke stratejîk a din bi destxistina piştgiriya dengdêrên kurd e. Di siyaseta navxweyî de, razîkirina hilbijêrek berfireh a kurd ji bo piştgiriya bloka desthilatdar an pêvajoya destûrî ya nû bi soza "aştîyek bê teror" armanceke stratejîk e. Bi yekkirina bingeha neteweperest û bingeha muhafezekar a kurd bi rêya "nirxên olî yên hevpar" û "dij-terorê", armanc ew e ku razîbûna civakî çêbike ku karibe şêweya rêveberiya dewletê (pergala serok dewletiyê, hwd.) mayînde bike.
Bê guman, ev rewş xetere û nakokiyên xwe jî hene. Xala herî qels a vê stratejiyê windakirina kontrolê ye. Ger dewlet, li şûna ku cîh ji bo siyaseta kurd veke, tenê bi rêya rêvebirên tayînkirî û amûrên tepeserkirinê "entegrasyonê" ferz bike, ev dikare dûrketina civakî kûrtir bike.
Bêguman, li dijî vê stratejî yê stratejiya Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan û ya gelê Kurd jî heye. Ya diyar dê stratejiya wan be.
