- Ji portreya nîvco ya Arshile Gorky ya ji bo dayika xwe çêkirî bigire heta çîrokên rengîn û şikestî yên hunermendên dîasporayê yên îro, ev berhem dibin manîfestoya berxwedanê li hemberî “jibîrkirin”ê. Ji ber ku huner, her çiqas ji êşê çêbibe jî, di dawiyê de hêvî û mirovahiyê ji nû ve ava dike.
ADAR PÎROZ
Bûyerên sala 1915’an, yek ji tarîtirîn rûpelên dîroka mirovahiyê ne. Bi van bûyeran qira Ermenan anîn û xwestin wan ji holê rakin. Ev trajedî bû sedema windabûna bi milyonan însanan, koçberiyên mezin û tunebûna çandî ya bê ser û bin. Ev felaket ne tenê bûyereke siyasî û dîrokî ye, lê di heman demê de birîneke kûr a kesane û kolektîf e jî. Huner, li hemberî vî celebî felaketan dibe yek ji amûrên herî bihêz: ew bêdengiyê dişikîne, înkarkirinê red dike, êşê dide xuyakirin û di dawiyê de dibe îfadeya qencbûn û berxwedanê. Nirxandina Komkujiya Ermeniyan di warê hunerê de, ne tenê bîranîna rabirdûyê ye, lê di heman demê de têgihiştina wê yekê ye ku huner çawa travmayê vediguherîne, bîrê diparêze û berxwedana ruhê mirov nîşan dide.
Hêza hunerê, bi taybetî di zimanên abstrakt (razber) û fîguratîf de, ji bo nifşên ku rasterast şahid nebûne, pirekê diafirîne. Piştî komkujiyê û di dîasporayê de hunermendên Ermen dest bi xebitandina vê êşê bi awayên cuda kirin. Yek ji mînakên herî berbiçav, hunermendê komkujiyê yê saxmayî Arshile Gorky (navê rastî Vosdanig Adoian) ye. Gorky wekî zarokekî ji Wanê reviyabû û dayika xwe ji ber birçîbûnê winda kir. Ev trawma di tabloyên wî yên navdar ên wekî "The Artist and His Mother" (Hunermend û Dayika Wî, nêzî 1926-1936) de bi kûrahî tê hîskirin. Tablo li ser bingeha wêneyekê hatiye afirandin lê hunermend bi salan li ser xebitî. Ev berhem, windabûn, nostaljî û zaroktiya nîvco bi awayekî dijwar îfade dike. Formên biyomorfîk ên Gorky, qurmikên organîk û derbasbûna wî bo ekspresyonîzma abstrakt, ne tenê hunera modern a Amerîkayê di bin tesîra xwe de hişt di heman demê de bû metaforeke dîtbarî ya bîra piştî komkujiyê. Êş li vir rasterast nayê teswîrkirin; belkî bi formên helandî, valahî û rewşa birîndar a xwezayê ve, dibe şêweyeke şîngirtinê ji bo kewandina bîr û birînê.
Huner li hember înkarkirinê
Komkujî, hunerê ji amûreke terapiya kesane derxist û ew kir mekanîzmayeke bîra kolektîf. Di nav şêwekarên Ermenî yên sedsala 20’an de, ji Hovhannes Ayvazovsky bigire heta Vartges Sureniants, Sarkis Khachaturian û Arshak Fetvadjian, gelek hunermendan êşên ji komkujiyên Alayiyên Hamidî heta sala 1915’an raxistin ser tuwalan. Di salên nêzîk de, hunermendên wekî Talin Megherian bi tabloyên xwe yên rengîn û eklektîk ên abstrakt-naratîf, bîranînên malbatê, êşên jinan û tiştên çandî (artefakt, motif) bi hev re tînin û di rêzefîlmên wekî "Kiss the Ground" de bîra kolektîf ji nû ve ava dikin. Karê Jackie Kazarian ê bi mezinahiya "Guernica"yê ya Picasso, bi navê "Armenia", komkujiyê rasterast tîne bîra temaşevanan û di heman demê de domdariya çandî û hevgirtinê radixe ber çavan. Ev berhem nîşan didin ku huner ne tenê tiştekî estetîk e; ew di heman demê de delîl in, arşîvên dîtbarî yên li hemberî înkarkirinê disekinin.
Wêje û sînema belgeyên komkujiyê ne
Wêje û sînema jî rola veguherîner a hunerê bi hêz radixin pêş. Romana Franz Werfel a bi navê "Çil Rojên Çiyayê Mûsa", berxwedana di dema komkujiyê de vedibêje û bû îlhamekê ji bo gettoyên cihûyan di serdema Naziyan de. Fîlma Atom Egoyan a "Ararat" an jî belgefîlma anîmasyon a Inna Sahakyan a "Aurora’s Sunrise", travmayê bi awayekî pir qatmanî vedibêje: Çîrok, bîr, înkar û ragihandina di navbera nifşan de bi hev re têne girêdan. Di muzîkê de jî, stranên System of a Down (P.L.U.C.K., Holy Mountains) an jî "Silent Cranes Suite" a Mary Kouyoumdjian a ji bo Kronos Quartet, êşê bi rîtm û dengan derdixin holê. Ev berhem ne tenê komkujiyê belge dikin; ew komkujiyê dikin mijareke mirovahiyê ya gerdûnî, bi komkujiyên roja me re paraleliyê çêdikin û bangawaziya “bila careke din komkujî pêk neyên” xurtir dikin.
Huner dibe şêweyeke berxwedanê
Beşdariya herî girîng a hunerê li hemberî Komkujiya Ermeniyan, belkî berevajîkirina komkujiya çandî (epistemicide) ye. Bi hedefgirtina dêr, manastir, destnivîs û jiyana entelektuel, mîrasa çandî bi giranî hate tunekirin. Lê hunermendên dîasporayê – ji Gorky heta Sarkis Zabunyan û sazkirinên hevdem – vê windabûnê bi afirandinên nû telafî dikin. Formên abstrakt, motifên şikestî, valahî û wêneyên dubare (wekî dayik, çiya, rêyên koçberiyê), valahiya ku travmayê çêkiriye tijî dikin. Huner li vir dibe şêweyekî berxwedanê: Li hemberî polîtîkayên înkarkirinê bîrê zindî dihêle, bi nifşên nû re hesta aidiyetê çêdike û zemîna diyalogê ava dike.
Dîrok û bûyerên rastî çavkaniya hunerê ne
Lê rola hunerê ya bi vî rengî ne bê nîqaş e. Hin kes berhemên bi temaya komkujiyê wekî “propaganda” bi nav dikin, hinên din jî otonomiya estetîk a hunerê diparêzin. Di rastiyê de, berhemên hunerî yên mezin her gav ji çarçoveya dîrokî sûd werdigirin: "Guernica" ya Picasso ji Şerê Navxweyî yê Spanyayê, "Felaketên Şer" ê Goya ji dagirkeriya Napolyon bandor bûne. Hunera ermenî jî bi heman awayî, êşê dike hêmayeke gerdûnî û nîşanî birînên hevpar ên mirovahiyê dide. Trawma bi rêya hunerê katarsîsê çêdike; şîn û birîna kesane vediguhere bîra kolektîf.
Huner nade jibîrkirin
Di encamê de, nirxandina Komkujiya Ermeniyan di warê hunerê de, ne tenê bîranîna trajediyekê ye; ew dîtina wê yekê ye ku huner di kêliyên herî tarî yên mirovahiyê de jî çawa ronahiyê vêdixîne. Ji portreya nîvco ya Arshile Gorky ya bi dayika xwe bigire heta çîrokên rengîn û şikestî yên hunermendên dîasporayê yên îro, ev berhem dibin manîfestoya berxwedanê li hemberî “jibîrkirin”ê. Ji ber ku huner, her çiqas ji êşê çêbibe jî, di dawiyê de hêvî û mirovahiyê ji nû ve ava dike.
