- Rexnaya wêjeyê di jiyanê de xwediyê cihekî taybet e. Elbet pirsa rexneya wêjeyê çi ye jî bi qasî vê girîng e. Her wiha rêbazên rexneyê çi ne ev jî aliyekî dinê yê girîng ê vê mijarê ye.
ÎRFAN GEYLANÎ
Ev tam pirsgirêka nivîsa berê bû, ku dişibiya belavokên zanîngehê û pirtûka Shamisa; ango, têgîn vedigot lê "zimanê jiyanê" lê tunebû. Ger hûn dixwazin ji bo azmûnê binivîsin an jî di polê de rave bikin, çêtir e ku hûn materyalê bi vî rengî di hişê xwe de bigirin:
Rexneya wêjeyî çi ye?
Rexneya wêjeyî tê wateya hewldayîna baştir famkirina berhemeke wêjeyî. Rexnegir ne tenê li kêmasiyan digere; ew her wiha dixwaze fêm bike ka helbestek an çîrokek çawa tê avakirin, çi bandorê li ser temaşevanan dike û çima ew hêja ye.
Rexnegirek baş kesek e ku hem zanîn û hem jî tam heye. Ger tenê zanîna wê/wî hebe, rexneya wê/wî dê hişk û akademîk be û ger tenê tama wî hebe, gotinên wî dê bi tam û bê bingeh bin.
Sê rêbazên giştî yên rexneyê
Hin rexnegir tenê dema ku berhemekê dixwînin li ser hestên xwe diaxivin. Mînak, ew dibêjin: "Vê helbestê ez hejandim" an "Ev çîrok bêzar bû." Ev dibe rexneya hestyarî.
Komeke din bi pîvanên taybetî nêzîkî berhemekê dibe; mînak, ew dibêjin, gelo avahî rast e? Gelo ziman guncaV e? Ev cure rexneya preskriptîf an normativ tê binavkirin.
Cureyê sêyem rexneya belgeyî ye, ku hewl dide li ser bingeha delîl û belgeyan biaxive, ne tenê hest an çêjên kesane.
Çar perspektîfên girîng di rexneya wêjeyî de
Her rexnegir dikare yek ji van çar goşeyan li berhemekê binêre:
- Berhem li hember rastiyê (rexneya mîmetîk)
Li vir pirs ev e:
"Ev berhem çiqas bi cîhana rastîn ve girêdayî ye?"
Ji dema Platon û Arîstoteles ve, wan gotiye ku huner cureyek temsîlkirina cîhanê ye. Lê mebesta wan kopîkirina rastiyê nebû.
Çîrokeke baş rastiyê dubare nake; ew wê ji nû ve diafirîne.
Bo nimûne, dema ku kesek ji bajarê xwe dinivîse, bajarê wî ne tam heman bajarê li derve ye; ew bajar e ku di hiş û xeyalê wî re derbas bûye.
Ji ber vê sedemê, hatiye gotin:
Huner tiştekî ku ne amade ye temsîl dike wekî ku ew amade be.
Îtirazeke girîng li dijî teoriya çavlêkirinê
Ger huner teqlîdkirina rastiyê be, wê demê ejderha, Sîmorx, cin, an karakterên xeyalî ji ku hatine?
Bersiva Arîstoteles balkêş e. Ew dibêje:
Dîrok behsa tiştên ku bi rastî qewimîne dike, lê edebiyat behsa tiştên ku dibe ku biqewimin dike.
Ji ber vê yekê nivîskar ne tenê rastiyê teqlîd dike; ew di heman demê de ji îhtîmalên rastiyê îlhamê digire.
- Berhema li ber xwendevan (rexneya bi bandor)
Li vir ne girîng e ku nivîskar çi gotiye an jî rastî çi ye.
Pirs ev e:
"Ev berhem çi bandorê li temaşevanan dike?"
Ma ew kêfê çêdike? Ma ew ramana me diguherîne? Ma ew hestên me şiyar dike?
- Berhem li hember Nivîskar (Rexneya Îfadeyî)
Di vê nêrînê de, berhem neynika giyanê nivîskar e.
Rexnegir dipirse:
Ev helbest an çîrok ji me re li ser kesayetî, hest û nêrîna cîhanê ya nivîskar çi ji me re vedibêje?
Bo nimûne, gelek helbestên ŞÊRKO bêyî zanîna jiyan û giyanê wî bi tevahî nayên fêmkirin.
- Berhem li dijî Xwe (Rexneya Objektîf)
Li vir, nivîskar û xwendevan xwe didin aliyekî. Tenê tiştê girîng berhem bi xwe ye. Rexnegir li ziman, wêne, avahî, sembol û têkiliyên navxweyî yên nivîsê dinêre. Ev nêrîn paşê bû sedema formalîzmê û Rexneya Nû.
Arîstoteles û Rola Xeyalê
Arîstoteles bawer dikir ku bingeha wêjeyê "xeyal" e. Ger wêje tenê rastiyê ragihîne, ew ê ji rojnameyek an dîrokê ne cuda be. Tiştê ku wêjeyê dike wêje, hêza xeyalê ye ku cîhanê ji nû ve biafirîne.
Dem û cih a di çîrokan de
Şamîsa gotinek xweşik heye. Ew dibêje ku dem û cihê çîrokê bi xwe çîrokê diafirîne. Ger nivîskarek li ser Amed an Ûrmiye biaxive, ew bajar ne hewce ne ku wekî bajarên rastîn bin.
Her nivîskarek Amed û Ûrmiye xwe diafirîne. Ji ber vê sedemê, du nivîskar dikarin li ser heman bajarî binivîsin, lê du cîhanên bi tevahî cuda biafirînin.
Şîrovekirin û xweşikbûn
Ez bawer dikim ku her ku her du aliyên şirovekirinê ji hev dûrtir bin, şîrovekirin ewqas xweşiktir dibe. Bo nimûne, heke em bibêjin:
"Rûyê wê mîna heyvê ye," hiş zêde tevlî nabe. Lê heke helbestvan şibandinek dûr û neçaverêkirî kifş bike, temaşevan matmayî dimînin û jê bêtir kêfê digirin. Xweşikbûna helbestê pir caran ji van vedîtinên dûr û ecêb tê.
Formalîzma Rûsî
Di destpêka sedsala 20’î de, hin rexnegirên Rûsî gotin:"Bes e ku em li ser jiyan, dîrok û civaka nivîskar biaxivin; werin em li nivîsê bi xwe binêrin."
Ev kom paşê wekî Formalîstên Rûsî hatin nasîn. Wan bawer dikirin ku edebiyat, berî her tiştî, diyardeyek zimannasî ye. Ji ber vê yekê, ji bo fêmkirina wê, divê mirov ziman û avahiya berhemê lêkolîn bike. Ramaneke herî girîng a Formalîstan: Nenaskirin Shklovsky, teorîsyenê herî girîng ê vê dibistanê, gotiye:Pirsgirêka jiyana rojane ew e ku her tişt ji bo me normal dibe. Em êdî bi rastî nabînin; em tenê bi wê re hîn bûne. Karê hunerê ew e ku cîhana asayî dîsa xerîb û teze bike.Dema ku helbestvan an nivîskarek tiştekî nas bi awayekî nediyar nîşan dide, em ji nişkê ve dîsa wê dibînin.
Ev pêvajo tê gotin:
Nenaskirin. Ango, nenaskirina tiştê nas da ku ew dîsa were dîtin. Shklovsky çi got? Shklovsky bawer dikir: Huner ne ew e ku cîhanê hêsan bike; ew e ku wê dijwar bike. Huner nahêle ku em cîhanê bi awayekî rûberî bibînin. Wî got ku erkê hunerê ew e ku têgihîştina me hêdî bike da ku em neçar bimînin ku bêtir bibînin û bêtir bifikirin.
Jakobsen û ziman
Roman Jakobsen, formalîstek din ê mezin, paşê van ramanan bir Ewropa û Amerîkayê.
Wî bawer dikir ku hişê mirovan bi gelemperî bi du awayan girêdanên di navbera tiştan de datîne: Bi rêya wekheviyê. Bi rêya nêzîkbûnê. Beşek mezin ji helbest û wêjeyê jî li ser van her du têkiliyan ava dibe. Navbernivîsî. Tu nivîs di valahiyek de nayê nivîsandin. Her nivîs, bi hişmendî an nehişmendî, bi nivîsên ku beriya wê hatine re diyalogê dike.Nemir Avaşîn bi kevneşopiya helbesta Farisî re mijûl dibe. Helbestvanên îroyîn jî bi wî û Arjen û Şêrko , Forough û Şamloo re dikevin diyalogê. Ji ber vê yekê ew dibêjin:”Wêje diyalogek mezin û bêdawî di navbera nivîsan de ye.”
Ev guherto hem ji hêla zanistî ve rast e û hem jî tonê wê dişibihe ravekirina xwendekarek an profesorek wêjeyê di polê de, ne nivîsek wergerandina makîneyê. Ew mijar didome.
