Illûmînatî û teoriyên komployê

• Teoriyên komployê yên derbarê Illûmînatiyên razdar de wextê ku mirovên wê serdemê li sedema Şoreşa Mezin a Fransayê digeriyan, derketin holê.

Illûmînatî an jî "Yên Ronîbûyî" tenê yek ji wan gelek komeleyên veşartî bûn ku li Ewropayê beriya Şoreşa Fransayê derketibûn holê. Rêberê wan, Adam Weishaupt, dixwest mirovahiyê baştir bike, lê di nîveka salên 1780’î de ji ber zextên rayedarên Bavyerayê ev komele hate girtin û endamên wê li her alî belav bûn.

Dawiya rastîn a "Yên Ronîbûyî" bi tenê bû destpêka dîroka Illûmînatiyan di çanda cîhanê û bi taybetî jî di teoriyên komployê yên cîhanî de. Di sala 1797’an de pirtûka keşeyê fransî Augustin Barruel a bi navê "Bîranînên li ser Dîroka Yakobînîzmê" derket. Di pirtûkê de nivîskar îdîa dikir ku Illûmînatî ne tenê li ser piyan mane, lê bi alîkariya masonan û her weha feylesofan komployeke cîhanî çêkirine û Şoreşa Mezin a Fransayê organîze kirine da ku "dêr, monarşî û civakê rûxînin". Li gora dîtina vî fransî, Adam Weishaupt bi xwe şexsiyeta şeytan bixwe bû.

Hema hema di heman wextê pirtûka Barruel de, berhema fîzîknasê îngilîz John Robison a bi navê "Delîlên Komployeke Veşartî ya li Dijî Hemû Ol û Hikûmetên Ewropayê" derket holê. Vî brîtanî îdîa dikir ku ji bo pêkanîna vê plana xwe ya hov, Illûmînatiyên fêlbaz ketine nav hemû lojeyên masonan û wan bi rê ve dibin.

Her du pirtûk jî pir navdar bûn. Ew zû li seranserî Ewropayê belav bûn û bûn sedema gengeşiyên germ. Alîgirên cihêreng ên teoriyên komployê, guhertinên ku rûyê Ewropayê yê wê demê diguherandin, bi tenê bi vê komploya veşartî şirove dikirin.

Panîka li Amerîkayê û Pêla Duyem a Ewropayê

Bi awayekî surprîz ji bo gelekan, pirtûkên Barruel û Robison bala Amerîkiyan pir kişand. Li DYA'yê panîkeke rastîn dest pê kir. Keşeyan bawermendên xwe bi xefikên Illûmînatiyan ditirsandin, rojnameyan her agahiyek li ser komeleyên veşartî bi baldarî û kelecan diweşandin, û tewra namzedên serokatiya DYA'yê yên hilbijartinên sala 1800’î jî li ser vê mijara germ nîqaş dikirin. Piştî çend salan ev panîk kêm bû û komploya cîhanî ya veşartî ji bo demekê ji modayê ket.

Li Ewropayê, mijara komploya veşartî ya alîgirên antî-klerîkalîzma radîkal (dijberiya dînperestiyê) û ronahîdariyê di destpêka salên 1840’î de dîsa geş bû. Elîtên welatên cihêreng ditirsiyan ku Illûmînatiyên tarî gel hildidin serhildanan, ji ber vê yekê wan qanûnên nû yên ku mafên gel sînordar dikirin derxistin. Ev pêvajo bi şoreşên sala 1848’an ku çend welat hejandin bi dawî bû. Di wê demê de bi taybet ji bo teorîsyenên komployê jî mijarên din girîngtir bûn û ji bo nêzîkî heftê salî Illûmînatî hatin jibîrkirin.

Serdema Şerên Cîhanê û Propagandaya Dijwar

Li Ewropayê di navbera her du Şerên Cîhanê de dîsa navê "Yên Ronîbûyî" hate bîranîn. Mijara komeleyên veşartî yên ku dixwazin cîhanê kontrol bikin, ji aliyê propagandakarên faşîst û nazî ve hate bikaranîn. Wan îdîa dikir ku Illûmînatiyên ku di nav hikûmetên welatên kapîtalîst û komunîst de bi cih bûne, planên Cihûtiya Cîhanî pêk tînin.

Ev derew û fantazî li DYA'yê jî bi germî hatin qebûlkirin. Waîzên mesîhî yên radîkal qêriyan ku tenê bawerî dikare mirovan ji ramanên xerîb ên wekî humanîzm û lîberalîzmê rizgar bike, yên ku Illûmînatiyên xerab bi xwe re tînin. Ev hîsterî bi dehan salan berdewam kir. Bi taybet di salên 1950’î de, populîstên rastgir ên Amerîkî gotegot belav dikirin ku yekîtiyên xwendekaran ên zanîngehan, klûbên girtî yên taybet û komeleyên zanistî tenê wekî perdeyekê ne ji bo civînên Illûmînatiyan, yên ku hîn jî dixwazin hikûmeteke cîhanî di bin serokatiya xwe de ava bikin.

"Illûmînatûs!" û Çanda Populer

Di sala 1975’an de, trîlojîya Robert Shea û Robert Wilson a bi navê "Illuminatus!" derket. Di vê berhema edebî de, nivîskaran hewl da ku henekên xwe bi wan hemû derev û teoriyên komployê bikin ên ku bi dehan salan guhên bi mîlyonan Amerîkiyan dagirtibûn.

Lê her kesî ji vî henekî fêm nekir û vê pirtûka seyr tenê teorîsyenên komployê zêdetir bawer kir ku zanyariyên wan ên veşartî rast in. Bo nimûne, li ser bergê yekem ê *"Illuminatus!"*ê "çavê her tiştî dibîne" (all-seeing eye) hatibû xêzkirin—semboleke kevn a mesîhî ku li ser banknotên yek dolarî jî heye. Ji bo gelekan, ev berg bû "delîlek" ku pergala darayî ya DYA'yê ji aliyê Illûmînatiyan ve tê kontrolkirin.

Teoriya komploya cîhanî ya Illûmînatiyan îro dibe ku hinekî sade xuya bike, lê balkêş e ku hîn jî gelek alîgirên wê hene. Heger li DYA'yê neviyên waîzên sed sal berê hîn jî bawer dikin ku komployeke cîhanî heye da ku mirovahiyê ji bo hatina Antîkrîst (Decal) amade bike, teorîsyenên komployê yên rûs hinekî hêsantir difikirin: Ew bi tenê li ser înternetê lîsteyên Illûmînatiyan çêdikin û her kesê navdar, ji Lenîn û Trotskiy bigire heta stêrkên muzîka pop a rûsî, dixin nav van lîsteyan.

Di çanda populer de, taybetmendiyên mexlûqên xeyalî yên pir cuda li Illûmînatiyan hatine barkirin. Di nav sed salên dawî de, ew carinan wekî vampîr, carinan wekî biyaniyên fezayê, reptîloîd (mirovên dinkesî) û bi taybet wekî cin hatine nîşandan. Lê ev komplogerên tarî kî bin û di pêşerojê de bibin çi jî, dê her dem mirovên wisa hebin ku xeyalên senaryonivîsan wekî rastiyeke mutleq û wekî delîleke nû ya hebûna hikûmeta cîhanî qebûl bikin.