- Nêzîkatiya Feqiyê Teyran a li hemberî Xwedê û xwezayê, li ser bingeheke felsefîk, evîna kûr ya afirîneriya xweda hatiye avakirin. Ew xwezayê wekî ayîneya (neynika) bedewiya Xwedê dibîne. Di hêmanên sereke yên nêrîna wî de, Xweza hebûneke pîroz e.
EDNAN DOGAN
Feqî ji xweza û ajalan re evînek bêdawî hîs kiriye. Di helbestên wî de dar, gul, çem û çûk ne tenê wek objeyên fizîkî, lê wek zindiyên ku pesnê Xweda didin, tên pênasekirin. Evîna Wesfî (Mecazî) ya ber bi Heqîqetê ve jî, di berhemên wî de (wek Destana Zembilfiroş û Şêxê Senanî), evîna ji bo xwezayê an jî bedewiyên dinyayî, pira gihiştina evîna Xwedê ya mutleq e.
Têkiliya rasterast bi xweza û afirîneriyê re jî, ew yek ji helbestvanên pêşîn e ku zimanekî gelêrî, sade û siruştî bikar aniye da ku têgihiştina olî û felsefî ji her kesî re fêmbar bike. Helbestên wî yên wekî "Ey Av û Av" diyar dikin ku ew bi hêmanên xwezayî re di diyalogeke kûr û mistîk de ye
Aliyekî din jî ya girîng ev e ku di xwegihandina xwîneran de peyamên xwe bi zimanekî felsefîk lê bi awayekî ku her kes bikaribe jê fam bike aniye zimên.
Pênasekirina Feqiyê Teyran ya evînê: Heke em li dastana Zembîlfiroş û Şêxê Senan bimeyzênin em ê hîn baştir tê bigihin. Çîroka Zembîlfiroş û Xatûnê: Di gelek çavkaniyan de heye, lê Feqî reng û şêwazeke taybet daye vê dastanê. Di versiyona Feqî de, felsefeya parastina rûmet û paqijiya giyanî hatiye hûnandin? Li vir divê em cihê edebî û tasawufî ji hev cuda bibînin. Amanca Zembîlfiroş tenê vegotina çîrokeke evînî nîne. Sê mijarên bingehîn di vê dastanê de hene:
Beşek ji helbestê:
Ey dil were dîsa bi coş
Carek ji cama mey firoş
Bikin qisseta zembilfiroş
Da seh bikin hîkayetê
Zembilfiroş lawek rewal bû
Bi kulfet û ehl û Eyal bû
Husneke Yusif î li bal bû
Heqqe rezzaqê qismetê
Xatûn cariya xwe rê dike û dixwaze zembîlfiroş bîne jor, ango qesrê. Pişti ku Zembîlfiroş tê jor û Xatûnê dibîne fam dike ku ev xefkek e û ketiyê.
Law bi wî lêpê nizanî
Bê fikir ew çûye banî
Derge dada dergevanî
Ev çi bela bû law ketê
Ew Cariya pir lêp û bend
Law bi bal miran vexwend
Dît Şepalek lep ji qend
Kes nikare bid wesfetê
Diyaloga di navbera Xatûn û Zembîlfiroş de:
Xatûn
Lawko wer çare tunîne
Şerm meke were nivîne
Min bi te daye evîne
Da bibînim hedretê
Xatûn ditirsim j’cebbarî
Kî heram bîne diyarî
Agir bi wan de dibarî
Nar bi cayê turbe tê
Gul dibe lawê biyanî
Ez dibêm da tu bizanî
Min ji bona dil ti ani
Tu nizanê muhbetê
Law ji Xatûn re dibêje
Tu mexaz ya dil divête
Da ji heq nebin fihête
Rûsipî bin qiyametê
Lawko bavêje xiyalan
Were nêv doşek û balan
Bîn bike zulfan û xalan
Dur e roja axretê
Şepalê zulfêt herîre
Ma pîroz be ew li mîre
Çi Heddê lawê feqîre
Dest bidet suhbetê
Lawo lawikê firîvan
Were nav reyhan û sêvan
Şekir bimije bi lêvan
Şubhê cama d şerbetê
Xatûnê qenca temamî
Her wekî şekir di camî
Ser û pê li min heramî
D’fikirim ber ayatê
Gul dibe lawê rewal e.
Ger te hêcat zêr û mal e
Te çi xwest min kir helal e
Bes bike vê hicetê
Xatûnê ez neyê têr im
Tişt û mal çi xwe nedêrim
Ez ji tirsa heq newêrim
Ne beîdim j rehmetê
Lawo lawikê rast ne
Mîr li kurmancan qiyas ne
Te ji deste min xilas ne
Hew li te dim muhletê
Law huccet girtî wê gavê
Çim teharet kim bi avê
Keç nizanî dê xwe bavê
Dûr bit ji qebahetê
Di vê çarînê de li jêr jî mirov dibîne ku qayilkirina Zembîlfiroş bi mal û milk fêde nake;
Gul dibe lawê rewal e
Ger te hêcat zêr û mal e
Te çi xwest min kir helal e
Bes bike vê hicetê
Vê carê Xatûn gefan jî lê dixwe, lê ev jî fêde nake;
Lawo lawikê rast ne
Mîr li kurmancan qiyas ne
Te ji destê min xilas ne
Hew li te dim muhletê
Pênasekirina Feqiyê Teyran ya evînê û di rastiyê de mijara evîn û jiyanê mirov dikare li ser sê bingehên esasî bisekine.
1.Rûmet
Zembîlfiroş, zembîlan difiroşe, lê rûmeta xwe nafiroşe. Ev peyam girîng e: qîmeta mirov bi mal û milk nayê pîvan , lê bi exlaq û îradeya wî tê pîvan.
2. Paqijiya giyanî ye
Di destanê de Xatûn bedew î, dewlemend î û hêzê temsîl dike. Lê Zembîlfiroş şertên derveyî baweriya xwe qebûl nake. Ev tenê berxwedana li dijî evîna jinê jî nîne; di tasawufê de ew berxwedana nefsê ye.
Yanî, ceribandin xuya dike, lê şerê rast di hundirê mirov de ye.
3.Evîn û berpirsiyarî
Feqî evînê wek hestekî xwezayî red nake. Lê dibêje ku evîn heke rûmet, peyman û exlaqê mirov hilweşîne, ew ê tenê bibe ceribandinek, ne kamilbûnek. Ji ber vê yekê, Zembîlfiroş ne bi nefretê li Xatûnê dinêre û ne jî bi serbilindî. Ew tenê dixwaze xwe ji tiştê ku baweriya wî têk bibe biparêze.
Felsefeya destanê
Feqiyê Teyran li ser yekê zêde radiweste: qehremanî ne ew e ku mirov kesên din têk bibe; qehremanî ew e ku mirov nefsa xwe têk bibe.Ev nêrîn nêzîkî gelek gotinên mutasawifan e ku “cihada mezin” şerê li dijî nefsê ye.Dastan bixwe cih didê exlaq û bi vê ve girêdayî dastaneke tesewifî ye, ji ber ku bi sembolan hatiye avakirin tenê bi wateya zahirî nayê qedandin.
Hêza berhema Feqî ne di dawiya çîrokê de ye, belkî di vê pirsê de ye ku ji xwendevan dipirse: “Heke tu di cihê Zembîlfiroş de bûya, ma tu dikarî rûmet, peyman û paqijiya xwe li hember ceribandineke mezin biparêzî?” Ev pirs, heta îro jî, nû maye û zindî maye.
Li ser dastana şêxê Senan jî gerek mirov hin tiştan bibêje.Li welatekî, ew bi keçeke xiristiyan a ciwan û gelek bedew (di hin versiyonan de keça keşîş) re dikeve evînek kûr.
Ceribandina ilahî ya li dinyayê:Di vê ceribandina dinyewî de ji bo bidestxistina vê evînê, Şêx dev ji hemû rêgezên xwe yên olî berdide. Ew şerabê vedixwe, berazên wê keçê diçêrîne û li hember pîroziyên olê derdikeve, ku ev yek di nav sofî û civakê dibe sedema şokekê.
Vegera Şêx ya li heqîqetê: Piştî ceribandinên dijwar û poşmaniyê, şêx bi alîkariya dilsoziya şagirtên xwe vedigere ser riya rast. Keçika bedew jî di dawiyê de bandor dibe, rastiya Şêx dibîne û bi dilxwazî beşdarî rêbaza wî dibe.
Destana Şêxê Senan ya Feqiyê Teyran, tenê çîrokek evîndariyê nîne. Di helbesta tasawufî ya kurdî de, ew gelek caran wekî sembola rêwîtiya mirov ji evîna dinyayî ber bi evîna Xwedayî ve birin tê şîrovekirin.
Şêx Senan di destpêkê de mirov dibîne kesekî olzan û rêber e. Lê dema ku dikeve derya evînê, hemû qeyd,bend û baweriyên xwe di ceribandinê de dibîne. Ev nîşan dide ku mirov, her çend zana be û îman jî hebe, dibe ku di ceribandinên jiyanê de bikeve.
Keça xaçparest ne tenê kesayetek e. Di şîroveya tasawufî de ew sembola bedewî, ceribandin, an jî “evîna ku mirov ji qalib û cewherê xwe derdixe” ye. Armanc ne ev e ku çîrokek olî li dijî oleke din were gotin. Mijar ew e ku ceribandina evînê were nîşandan.
Di dastanê de gelek tiştên ku li derve wekî şermezarî xuya dikin mesele (bi hetanî xizmeta berazan) di şîroveyê de sembol in. Ew tê wateya ku divê kes egoya xwe bişkîne û serbilindiya xwe bihêle.
Dawiya çîrokê jî gelek caran wekî vegera ji evîna mecazî bo evîna heqîqî tê şîrovekirin. Ev mijar di gelek berhemên tasawufî yên Rojhilata Navîn de jî heye.
Ji aliyê edebiyatê ve, destan bi wê yekê girîng e ku: Evîn û îman li hember hev nayên danîn; belkî tê pirsîn ka mirov çawa rastiya xwe dibîne. Sembol û mecaz gelek zêde ne, ji ber vê yekê tenê bi wateya zahirî nayê xwendin. Bandora tasawufê di hemû avakirina çîrokê de xuya ye.
Ji ber vê yekê jî, Şêxê Senan ne tenê destana evînê ye; ew destana ceribandina îman, şikandina nefse û lêgerîna rastiya hundirîn e. Ev jî sedemek e ku heta îro di nav xwendevanên edebiyata klasîk ya kurdî de hêj jî nirxek xwe yê mezin heye. Belkî jî mirov dikare bêje ku hîna di wî wextî de tesewifa îro ku bi şêx û mirîdiyê hatiye pêşberî me rexneyeke ango paqijiya rih û bedenê encex di navbera kes û xweda de ye?
Mijara ku Feqîyê Teyran bi "zimanê balandeyan" axivîye û herwiha wî rasterast gazî avê kiriye.
Ev yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên Feqiyê Teyran e. Her wiha paşnavê wî bi vê yekê tê pênasekirin “Teyran” yani (balinde), gelek kes vê tenê wek efsaneyekê dixwînin. Lê di helbestên wî de ev motîf xwedî wateyên piralî ne.
Li gorî xwendina edebî û tasawufî, “zimanê balindeyan” nikare tenê bi wateya zahirî were pênasekirin. Ew sembola çend tiştan e:
1-Zimanê sirrê:
Di tasawufê de tê gotin ku rastiyên herî kûr bi peyvên rojane nayên vegotin. Kesên ku dilê xwe paqij kirine, têdigihîjin. Ji ber vê yekê balinde ne tenê firinde ne; ew dengê sirrên afirînêr in.
2-Yekbûna afirandinê:
Feqî xweza ne wek tiştekî bêcan dîtiye. Çiya, av, dar, balinde û mirov hemû beşên yek nîzamê ne. Kesê ku bi Xwedê re bûye yek, tenê mirovan nabihîze; ew dengê hemû xwezayê dibihîze.
3-Azadî:
Balinde di gelek helbestên tasawufî de sembola azadiya ruh e. Wek ku balinde ji erdê radibe, ruh jî dixwaze ji girêdanên nefsê derkeve.
Di helbestên Feqî de “zimanê balindeyan” bi zêdebûn guhdarîkirina xwezayê ye.
Yanî: ne ku balinde dibe mirov û diaxive. Feqî dixwaze xwîner bigihîjînê astekê ku nîşaneyên Xwedê di hemû afirandina vê dinyayê de bibîne.
Di vê çarçoveyê de, “fêrbûna zimanê balindeyan” dikare wekî şêwazekî helbestî bê xwendin ku dibêje: “Gava dil paqij bibe, hemû cîhan dibe fêrkera te.” Lê divê em hay ji cûdahiyekê hebin: ji aliyê dîrokî ve, delîlek nînin ku Feqiyê Teyran bi wateya rastî bawer dikir ku bi heywanan re diaxive. Ev zêdetir di nav kevneşopiya çîrokên derbarê wî de hatiye vegotin. Ji aliyê edebî û tasawufî ve, lêkolîneran bi gelemperî vê wekî mecazek ji bo zanîna batinî, hestyariya ruhî û yekbûna mirov bi xwezayê dixwînin. Ev xwendin bi metnên wî jî gelek li hev tê.
Di helbestên Feqiyê Teyran de gazîkirina avê, bayî, çiya, balindeyan an jî gulan gelek caran tê dîtin. Ev şêwaz di edebiyata klasîk ya kurdî û tasawufî de “teşxîs” e, bîranîna taybetmendiyên mirovan ji xwezayê re ye.
Di helbesta ku gazî avê dike de jî armanc: Av sembola jiyanê ye. Her tişt ji avê zindî dibe. Ji ber vê yekê, gazî avê kirin mîna gazîkirina bingeha jiyanê ye. Av sembola paqijbûnê ye. Di tasawufê de av tenê laş paqij nake; ew paqijkirina dil û rih jî tîne bîra mirov. Ji ber vê yekê Feqî bi avê re mîna hevalekî axivîye. Av sembola herikînê ye, li cihê xwe namîne. Ev ji bo tasawufê peyamek e: mirov divê li mal, milk û serbilindiyê negerê; ew divê her tim di rêya pêşveçûnê de be.
Av sembola nefsbiçûkiyê ye. Av her dem ber bi cihê nizm ve diçe. Mutasawifan jî gelek caran vê wek nîşana nefsbiçûkbûnê şîrove kirine.
Ji aliyê helbestî ve jî, dema Feqî bi avê re diaxive, ew di rastiyê de bi xwe re diaxive. Ev şêwaz di edebiyata klasîk de gelek tê bikaranîn: helbestvan bi xwezayê re diaxive, lê armanca vê guftûgoyê bi qalbê xwe an jî bi Xweda re ye.
Di vê çarçoveyê de, gazîkirina avê ne tenê pesnê xwezayê ye. Ew lêpirsîna mirov ya ji xwe bixwe re ye: Tu çawa dikarî mîna avê paqij bibî, nefsbiçûk bibî û bê rawestan ber bi çavkaniya xwe ve biherikî? Ev jî sedem e ku di helbestên Feqiyê Teyran de xweza tenê dekorek ji bo bedewiyê nîne; xweza nîşaneya mucîzeyê ye. Her tiştê di afirandinê de gerek ji mirov re bibe fêrbûn û gerek nîşaneyek be.
Weke her car ez ê nivîsa xwe bi du rêzikên ji helbesteke xwe biqedînim.
Qal û qîl in li hawîrdor va dixwînin mîna kewa...
Xuda efû nake 'ebdên bêxîret û ar û wefa...
