Di navbera nihêrtin û dîtinê de -1-

• "Korbûna rastîn ne nebûna ronahiyê ye di çavan de, belkî nebûna ronahiyê ye di hiş û giyan de."

NURHAQ GULBAHAR

Mirov bi çavan dinêre, lê bi giyan dibîne. Nihêrtin kirdareke fîzyolojîk û rûkal e; ew tenê tixûb, reng û siyan li ser perdaya çavan vedihone. Lê dîtin, çalakiya hişmendiyê û çavê dil e. Nihêrtin dibêje "Ew tişt li wir e", lê dîtin dipirse "Wateya tiştê li wir çi ye?"

Cîhan tijî mirovên ku dinêrin lê nabînin e. Korbûna rastîn ne nebûna ronahiyê ye di çavan de, belkî nebûna ronahiyê ye di hiş û giyan de. Dema ku em azadiya "dîtinê" bi dest dixin, êdî cîhan ne tenê koma tiştan e, belkî dibe helbesteke tijî wate û estetîk.

Di asta felsefî de, nihêrtin û dîtin du astên cûda yên têkiliya mirov bi cîhanê re ne. Nihêrtin ew çalakiya rûkal e ku tenê şêwe û tixûbên dervayî yên tiştan tomar dike; ew bi tenê naskirina diyardeyan e. Lê fîlozof Arthur Schopenhauer dibêje: "Tiştê ku em dibînin ne cîhan bi xwe ye, belkî sînorên nihêrtina me ne."

Dema ku nihêrtin dibe dîtin, mirov ji astek fîzyolojîk derbasî astek hişmendî û pirsyarî dibe. Dîtin, şiyana şikandina perda rûkal e ji bo gihîştina heqîqeta li paş tiştan. Bi gotina feylesofan, dema mirov bi kûrahî li tiştekî dinêre, ew tişt jî di hundirê mirov de vedeng vedide. Dîtin ne tenê wergirtina wêneya tiştan e, belkî bexşkirina wateyê ye ji hebûnê re.

Di mîstîsîzm û ramanên giyanî de, çavên fizîkî gelek caran mirov di şaşiyê de dihêlin. Ji ber ku çavê derve tenê dîmen û faniya tiştan dibîne, lê "çavê dil" şiyana dîtina yekîtî û hevahengiya heqîqî dide mirov.

Derbarê vê xalê de di pirtûka bi nav û deng a bi navê Prensê Biçûk de wiha tê gotin: "Dîtin tenê bi dil mimkun e; tiştên bingehîn ji çavan re nediyar in." Di heman demê de, fîlozof û helbestvanê mîstîk Mewlana Celaledînê Rûmî tîne ziman ku ji bo dîtina ronahiyê, divê mirov ji çavên fizîkî derbas bibe û bi giyanê xwe binêre. Mirovê ku bi çavê dil dibîne, di nav şilî û herîyê de jî gewherê derman û ronahiyê hîs dike.

Estetîk û wêje fêrî me dikin ku bedewî ne tiştekî rawestayî ye di tiştan de, belkî ew encama çirûska navbera çavê mirov û cîhanê ye. Hunermend û nivîskar ew kes in ku nihêrtina ji rêzê dişkînin û ji nû ve dîtinê ava dikin.

Wênesaz û rexnegirê navdar John Berger di pirtûka xwe ya bi navê Rêyên Dîtinê de dibêje ku dîtin xebatek çalak e ku tiştan diafirîne. Her weha nivîskar Marcel Proust tîne ziman: "Geşta rastîn a keşfkirinê ne gerîna li pey erdên nû ye, belkî dîtina wan bi çavên nû ye." Wêje û huner çavên me ji korbûna çav vekirî rizgar dikin; ew dihêlin ku em li tiştên herî asayî yên jiyanê binêrin û di wan de xezîneyên estetîk û bedewiyê bibînin.

Encam ev e ku nihêrtin diyardeyeke xwezayî ye, lê dîtin hilbijartineke hişmendane û azad e. Mirovê ku tenê dinêre, di nav sirûşta tiştên rûkal û xewna bêwateyiyê de dibe temaşevan. Lê mirovê ku hînî dîtinê dibe, ji rola temaşevaniyê derbas dibe û dibe beşek ji tora kûr a wate, bedewî û heqîqetê.

Dîtina bi hişmendî û giyan, ne tenê çalakiya çavan e; ew tîrêja ronahiyê ye ku mirov bi xwe re tîne nav tarîtiyê. Ji bo ku em bi rastî zindî bin, divê em çavê dil û xeyalê zindî bihêlin—çunki cîhan ne tenê ji bo ku berê xwe bidinê ye, belkî ji bo ku em kûrahiya wê bixwînin û di her xaleke wê de heqîqetê kêm an zêde hîs bikin.

Dîtîna hev ji bo çareseriya pirsgirêkan destpêkeke. Di beşa duwem de emê hewil bidin di şênberiya xwe de dîtinê binirxînin.