- Dîroka gelê Kurd ne tenê di rûpelên pirtûkan de, lê di kûrahiya qirika dengbêjan de jî veşartiye. Li cihekî ku destê desthilatdaran tenê ji bo xerakirina çand û zimanê me xebitiye, qeydkirina rastiyê bi saya dengbêjî bûye bîra herî xurt a vê xakê.
KADÎR ÇELÎK
Di nava vê civakê de ku dewletek, saziyek û arşîveke wê ya fermî nebûye, "kilam" bûye pirtûkxaneya zindî. Lewra meriv dikare bêşik û guman bêje ku Dengbêj ne tenê hunermendek e; ew wekî dîroknivîsekî bêqelem, wekî şahidekî bêalî û wekî parêzvanê bîr û bîreweriya gelê xwe ye. Ji fermanan heta eşqên bêmiraz, ji koçên biêş heta qehremaniyên mezin, her tişt bi herikîna dengê dengbêjan gihîştiye îro. Ev mîras, valahiya dîroka nivîskî tije dike û nîşan dide ku gelekî çawa bi dengê xwe li ber xwe daye. Dengbêjî bîra civakê ye.
Dengbêj "deng" e û "bêj" e; yanî yê ku bi dengê xwe sînoran diçirîne û heqîqetê radigihîne. Di civaka Kurd de nîgara dengbêj mîna morkirina nasnameyê ye. Kevneşopiya "Evdaliyê" ya ku li ser bingeha ger û geştê ava bûye, agahî û çanda herêmekê biriye herêmeke din. Gava em behsa Evdalê Zeynikê, Şakiro, Karapetê Xaço an jî Meryem Xanê dikin, em behsa silsileyeke zêrîn dikin ku bi sedsalan e li ser piyan maye. Dengê wan ne tenê ji bo kêfê ye; ew îsbata hebûn û manê ye. Ev pêwendiya xurt a di navbera nifşan de, felsefeya hebûna Kurdan bi xwe ye ku hîmê xwe ji kûrahiya sedsalan digire.
Di vê rêçê de rola Radyoya Rewanê mîna şoreşekê ye. Di dema ku zimanê Kurdî di nava tengasiyan de asê mabû, radyoyê mîna kaniyeke zelal dengê dengbêjan li her malê belav kir. Rewan bibû akademiyek û dengê Şeroyê Biro û hunera Egîdê Cimo jî bibû dermanê birînên di bîra me ya civakî de kom bûyî. Wê demê kilamên ku li ber mîkrofonê hatin gotin, bûn sînorê parastina çandê. Radyoya Rewanê îsbat kir ku gava deng bibe derfetê bibîne û bi teknîkê re bibe yek, tu hêz nikare dil û bîreweriya gelekî tarûmar bike. Ew mîras îro jî di ruhê her Kurdekî de wekî xezîneyeke pîroz zindî ye.
Tevî ku bahozên modernîteyê û zextên sedsala dawî xwestin vê çandê bifetisînin jî, dengbêjî mîna kaniyeke kûr her herikî û tu carî neçikiya. Îro ev hunera qedîm, sînorên deşt û gundan qelaştine û di dilê jiyana nû de, di nava kolanên bajarên mezin de jî bi rûmeteke nû şîn dibe. Ev ne vegera li rabirdûyeke mirî ye; lê vejîna ruhê gel e ku di nava herikîna demê de deng vedide. Kurd îro bi hestiyariyeke mezin xwedî li vê mîrasa xwe derdikevin; lewra dizanin ku her kilamek, parzûneke hişê wan ê dîrokî û keleha parastina nasnameya wan e. Ev eleqeya herikbar, mizgîniya serkeftina bîra civakî ye ku kokên me yên qedîm bi sibeha nû ve girê dide.
Di encamê de, dengbêjî ne mîrateyeke mirî ye ku di arşîvan an jî muzexaneyan de were parastin; ew ruhê ku îro di nava me de dimeşe bi xwe ye. Parastina vê çandê, parastina rûmeta dîrokî ye. Gelekî ku dengê xwe winda bike, mîna mirovekî ku bîra xwe winda kiribe ye; ew ê neçar bimîne ku dîroka xwe ji devê biyaniyan bibihîze. Divê em vê dewlemendiya devkî bi her awayî biparêzin û bi nifşên nû bidin naskirin.
Qêrîna dengbêj, pira herî saxlem e ku rabirdûya me bi îro re, îroya me jî bi siberojê re girê dide. Xwedîderketina li vê pirê, wezîfeya herî pîroz a vê axê ye.
