- Rêya aştiya mayînde ne di berdewamiya înkar, tecrîd û dûrxistina siyasî de ye, lê di berfirehkirina azadiyan, hemwelatîbûna wekhev û lihevkirina demokratîk de ye.
MEHMET ALÎ ALÇINKAYA
Tirkiye bi xaleke dîrokî re rû bi rû ye. Li aliyekî, encamên siyasî û civakî yên çaresernekirî yên dehsalan ên pirsgirêka Kurd hene; li aliyê din, pêwîstiya demokratîkbûnê, serweriya hiqûqê û lêgerîna hemwelatîbûna wekhev ji bo hemû gelan. Çareserkirina vê rewşa dîrokî hewce dike ku ji polîtîkayên pevçûn û ewlehiyê wêdetir biçin û rê li ber siyaseta demokratîk vekin.
Gotina "Ne Rêber Apo, lê hemû Tirkiye û demokrasî dîl hatiye girtin" ne tenê nirxandinek li ser şert û mercên azadiya Birêz Abdullah Ocalan a li Îmraliyê ye. Ew di heman demê de çavdêriyek siyasî ye ku pirsgirêka demokrasiyê ya Tirkiyeyê, çareseriya pirsgirêka Kurd û pêdiviya dewletê ya ji bo veguherîna demokratîk bi hev re vedibêje. Ji ber ku heke mafên bingehîn, azadiyên siyasî û aştiya civakî li welatekî çaresernekirî bimînin, encamên wê ne tenê bandorê li ser gelekî, lê li ser tevahiya civakê dike.
Tecrîda li Îmraliyê ceribandinek demokrasiya Tirkiyeyê ye; rastiya ku Birêz Abdullah Ocalan ji sala 1999'an vir ve li Îmraliyê tê girtin û hevdîtinên wî bi parêzerên xwe re bi salan e bi tundî hatine sînordarkirin, nikare tenê wekî meseleya azadiya takekesî were hesibandin. Komîteya li dijî Îşkenceyê ya Neteweyên Yekbûyî fikarên xwe yên li ser sînordarkirinên demdirêj ên li ser ragihandinê ya di navbera girtiyên li Îmraliyê û parêzerên wan de û rejîma hepsa heta hetayê ya girankirî bêyî îhtîmala berdana şertî anî ziman. Biryara Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê ya 2014'an jî hewcedariya rêziknameya qanûnî ya di derbarê mafê hêviyê de anî ziman.
Ji ber vê yekê, mesele ne li ser dayîna îmtiyazan ji bo ti kesayetiyek siyasî ye; mesele li ser sepandina garantiyên qanûnî, rûmeta mirovan û mafên bingehîn li gorî prensîbên gerdûnî ye. Azadî û serweriya hiqûqê nikarin bibin mafên ku li gorî nasnameyên siyasî, bawerî an pozîsyonên kesan ên di civakê de diguherin.
Bidawîkirina tecrîda li Îmraliyê, misogerkirina garantiyên qanûnî ya ji bo serdanên parêzer û malbatê û çêkirina tedbîrên pêwîst ên derbarê mafê hêviyê de, testên berbiçav ên îdiaya dewletek demokratîk a ku bi serweriya hiqûqê ve tê rêvebirin in. Avêtina van gavan nayê wê wateyê ku hemî pirsgirêkên siyasî û civakî yên li Tirkiyeyê dê bixweber werin çareserkirin; lêbelê, ew di nav şertên bingehîn de ne ku dikarin rê li ber çareseriyek demokratîk vekin.
Banga 27'ê Sibatê
Veguherîna ji Nakokiyê ya ji bo Siyaseta Demokratîk; Banga 27'ê Sibata 2025'an ji bo "Aştî û Civaka Demokratîk" nîqaşa li ser veguherîna ji stratejiya têkoşîna çekdarî ji bo qadeke siyasî ya demokratîk bir qonaxeke nû. Armanca bingehîn a bangê rawestandina pevçûnê, xurtkirina siyaseta demokratîk û çareserkirina pirsgirêkan a bi rêbazên siyasî ye. Ji bo ku ev yek veguhere veguherînek civakî ya rastîn, divê berpirsiyariyên hevbeş werin bicihanîn û pêvajo bi garantiyên qanûnî were piştgirîkirin.
Tenê bêçekbûn nayê wateya aştiyeke mayînde. Civakîbûna aştiyê bi misogerkirina mafê beşdariya siyasî ya demokratîk, berfirehkirina azadiya rêxistinbûn û derbirînê, rakirina sînordarkirinên mafan ên ji ber sedemên siyasî û avêtina gavên berbiçav ber bi çareseriyeke demokratîk a pirsgirêka Kurd ve girêdayî ye.
Nakokiya bingehîn li vir eşkere ye: eger ji aliyekî ve bangên çareseriyeke demokratîk û bêçekkirinê bên kirin, lê ji aliyê din ve astengiyên li pêşiya siyaseta demokratîk berdewam bikin, pêvajoya veguhêztinê dê netemam bimîne. Guhertina tundûtûjiyê bi siyaseta demokratîk ne tenê guhertina rêbazê ye; ew ji nû ve sazkirina siyaset, hiqûq û têkiliyên dewlet-civakê ye.
Pirsgirêka rastîn ew e ku sedemên bingehîn ên pevçûnê bi rêbazên demokratîk werin çareserkirin û şert û mercên ji bo jiyaneke hevpar a li ser bingeha hemwelatîbûna wekhev werin afirandin.
Pirsgirêka demokratîkbûna Tirkiyeyê nikare ji çareseriya pirsgirêka Kurd cuda were nirxandin. Naskirina nasname, ziman, çand û îradeya siyasî ya Kurd li ser bingeha mafên wekhev ne tenê ji bo Kurdan, lê di heman demê de ji bo pêşeroja demokratîk a hemû gel û nasnameyên ku li Tirkiyeyê dijîn jî girîng e.
Demokratîkbûn ne jiholêrakirina cudahîyan e, lê avakirina rêkxistineke civakî û siyasî ye ku cudahî dikarin bi mafên wekhev re bijîn. Welatekî ku Kurd, Tirk, Elewî, karker, jin, ciwan û mirovên xwedî bawerî û nasnameyên cuda dikarin xwe bi azadî îfade bikin, dikare pêşeroja xwe ya hevpar ne li ser înkar û zordariyê, lê li ser wekhevî û lihevkirina demokratîk ava bike.
Di vê çarçovê de, komara demokratîk ne tenê navekî ji bo şêweyekî hikûmetê ye. Ew pergaleke siyasî nîşan dide ku tê de welatî beşdarî rêveberiyê dibin, îradeya hilbijartiyan tê naskirin, demokrasiya herêmî tê xurtkirin, dadwerî serbixwe ye û mafên bingehîn têne garantîkirin. Civaka demokratîk bingeha civakî ya vê pergalê ye: hemwelatîbûna rêxistinkirî, azadiya ramanê, rizgariya jinan, têkoşînên kedê, pirrengiya çandî û wekheviya di navbera gelan de.
Ji ber vê yekê, çareserî nikare tenê bi guhertinên di polîtîkayên ewlehiyê de sînordar be. Demokratîkkirina dewletê û rêxistina demokratîk a civakê divê hevdu temam bikin. Divê garantiyên qanûnî yên komara demokratîk û jiyana azad û beşdar a civaka demokratîk bi hev re werin avakirin.
Ew tiştê tê dîlgirtin, îhtîmala demokratîk a ji bo pêşerojek hevpar e; peyva "dîl" di sernavê de divê ne ewqas wekî daxuyaniyek qanûnî ya rastiyê, lê wekî rexneyek siyasî û metaforekê were fêmkirin. Ev îfade balê dikişîne ser têkiliya di navbera şert û mercên li Îmraliyê û pêşeroja demokratîk a welêt de.
Mercên ji bo azadkirina Rêber Apo ji bo pêşeroja pêvajoya aştiyê mijarek girîng e. Misogerkirina ku danûstandin bi wî re û nîqaşên li ser çareseriyek demokratîk di nav ewlehiyên qanûnî de têne kirin, ji bo şefafî û pêbaweriya pêvajoyê pir girîng e. Lêbelê, aştiya mayînde ne tenê bi rewşa kesekî ve girêdayî ye; ew hewce dike ku hemî alî erkên xwe bi cih bînin, daxwazên civakî werin bicîhanîn û saziyên demokratîk bi rêkûpêk bixebitin.
Ev e cihê ku pirsgirêka demokrasiya Tirkiyeyê ye. Di hawîrdorekê de ku cudahîyên siyasî wekî gef têne dîtin, azadiya raman û rêxistinbûnê tê sînordarkirin û rayedarên hilbijartî bi pratîkên gumanbar re rû bi rû dimînin, ji nû ve avakirina baweriya civakî dijwar dibe. Ji ber vê yekê, demokratîkbûn ne tenê siyasetek bi pirsgirêka Kurd re eleqedar e, lê pêdiviyek hevpar e ku tevahiya welêt eleqedar dike.
Divê bidawîanîna tecrîda li Îmraliyê û vekirina rêya siyaseta demokratîk wekî beşek ji veguherînek berfirehtir were hesibandin. Armanc ne dayîna îmtiyazan ji kesekî re ye, lê afirandina şert û mercên welatekî ye ku tê de qanûn ji bo her kesî bi wekhevî were sepandin û pirsgirêkên siyasî bi diyalogê werin çareserkirin. Berpirsiyariyên berbiçav ên li pêş dewlet û civakê ev in ku divê bi gavên berbiçav ji bo gihîştina armanca aştî û civakek demokratîk were temamkirin.
Pêşî, divê şert û mercên danûstandin û serdanan li Îmraliyê ji hêla qanûnî ve werin misogerkirin; divê serdanên parêzer û malbatê di çarçoveya mafên bingehîn de werin peydakirin û divê rêziknameyên lihevhatî bi standardên mafên mirovan ên navneteweyî yên derbarê mafê hêviyê de werin çêkirin. Ya duyemîn, divê çarçoveya qanûnî ji bo derbasbûna siyaseta demokratîk zelal û pêbawer be. Gavên di vê pêvajoyê de têne avêtin divê mafê siyaseta demokratîk û azadiyên bingehîn garantî bikin.
Sêyemîn, çareseriya pirsgirêka Kurd divê di çarçoveyek parlemanî, beşdar û berpirsiyariya civakî de were çareserkirin. Partiyên siyasî, rêxistinên karker û pîşeyî, tevgerên jinan, rêxistinên ciwanan, rêxistinên civaka sivîl û nûnerên nasnameyên cihêreng divê bikaribin beşdarî nîqaşên li ser çareseriyê bibin.
Çaremîn, divê azadiya derbirînê, rêxistinbûnê û xwepêşandanê were misogerkirin; çalakiyên demokratîk divê neyên astengkirin û pêvajoyên yasayî divê li gorî prensîbên yasayî yên gerdûnî werin meşandin. Mayîndebûna aştiyê bi avakirina hawîrdorek civakî ve girêdayî ye ku mirov bikaribin ramanên xwe bi azadî îfade bikin.
Di dawiyê de, demokratîkbûn divê tenê bi gavên ku ji hêla saziyên dewletê ve têne avêtin ve sînordar nebe. Divê hemû beşên civakê bi pêşdaraziyan re rûbirû bibin, guh bidin hev û çanda demokratîk a jiyana hevbeş xurt bikin. Aştî ne tenê dawiya pevçûnê ye; ew avakirina têkiliyek civakî ya nû ye ku li ser bingeha wekhevî, edalet û baweriya hevbeş ava dibe.
Di encamê de, pêşeroja demokratîk a Tirkiyeyê bi azadî û aştiyê ve girêdayî ye; gotina "Ne Rêber Apo ye ku dîl tê girtin, lê hemû Tirkiye û demokrasî ye" bangek siyasî ye ku berpirsiyariya dîrokî ya li pêşiya Tirkiyeyê eşkere dike. Esasê vê bangê hewcedariya veguherînekê ye ku ne tenê bi azadiya kesekî ve sînordar be; ew çareseriyek demokratîk ji bo pirsgirêka Kurd, serweriya hiqûqê û azadkirina tevahiya civakê vedihewîne.
Bingeha siyasî ya ku bi Banga 27'ê Sibatê ya ji bo "Aştî û Civaka Demokratîk" ve hatiye vekirin, ji bo veguherînek ji pevçûnê ji bo siyaseta demokratîk derfetek girîng pêşkêş dike. Ji bo ku ev derfet veguhere encamek mayînde, ew bi avêtina gavên qanûnî yên berbiçav ên ji aliyê dewletê ve, garantîkirina siyaseta demokratîk û xurtkirina îradeya gel a ji bo çareseriyê ve girêdayî ye.
Rêya aştiya mayînde ne di berdewamiya înkar, tecrîd û dûrxistina siyasî de ye, lê di berfirehkirina azadiyan, hemwelatîbûna wekhev û lihevkirina demokratîk de ye.
Pêwendiya di navbera şert û mercên azadiya Rêber Apo û demokratîkbûna Tirkiyeyê de jî divê di vê çarçoveyek bi temamî de were nirxandin. Bidawîkirina tecrîda li Îmraliyê, misogerkirina garantiyên qanûnî ji bo çareseriyek demokratîk û pêşxistina peymanek civakî ya nû li ser bingeha wekheviya gelan mijarên bingehîn ên pêşeroja me ya hevpar in.
Ji ber ku li cihê aştî tune be, demokrasî netemam e û li cihê demokrasî tune be, aştî hesas e. Pêşerojeke azad, wekhev û demokratîk ji bo hemû gelên Tirkiyeyê tenê bi ji nû ve avakirina hiqûq, siyaset û jiyana civakî li gorî prensîbên demokratîk pêkan e.
