- Di dîrokê de, kafe cihên ku nîqaşên rewşenbîrî lê dihatin hilberandin û zanîn lê dihat parvekirin bûn. Lêbelê, bi yekdestdariya pergala kapîtalîst re, ew veguherîbûn deverên ku tundûtûjî û îstismar jî lê dihatin hilberandin. Îro, kafe, ku di nav ciwanan de herî populer in, bûne meydanên ku polîtîkayên şerê taybet bi tundî lê têne sepandin.
Li seranserê cîhanê, şîdeta mêran hemû aliyên civakê dagir kiriye. Sîstema kapîtalîst hilberîner û pêvekerê sereke yê vê şîdetê ye. Ev sîstem, ku civakên ku şîdetê hildiberînin diafirîne, di serî de jin û ciwanan hedef digire. Ew hewl dide ku civakê bi riya ciwanên wê kole bike, wan ji hemû nirxên wan dûr bixe. Wekî din, ew profîlên jinan ên "qebûlkirî" diafirîne, bi bandor dihêle civak birizin. Lê ji bo vê yekê çi argumanan bikar tîne? Ev gotar armanc dike ku nîqaş bike ka çawa qadên ku nirxên civakî lê têne hilberandin têne veguheztin û bandorên vê veguherînê yên li ser jin û ciwanan, ji vê pirsê dest pê dike.
Yek ji argumanên sereke polîtîkayên şerê taybet in. Van polîtîkayên ku di salên dawî de bi taybetî li Kurdistanê belav bûne, civak bi hilweşînê re rû bi rû hiştiye. Dema cihên ku jiyana civakî lê tê hilberandin dibin qadên bikaranîna madeyên hişbirê, dema ku jin neçarî fihûşê tên kirin, dema ku zarok, ajal, bi kurtasî, xweza bi xwe, tên îstismarkirin, ji bilî hilweşînê çi dikare hebe? Ev ne nêzîkatiyek e ku jinan an ciwanan sûcdar dike; berevajî vê, ew hewldanek e ku mekanîzmayên sîstemîk ên ku wan dikişînin nav van toran, wan îzole dikin û bêparastin dihêlin, eşkere bike.
Ev hilweşîn herî zêde li bajarên ku wekî metropol têne binavkirin eşkere bûye. Ji salên 2000'î vir ve, koçberiya ji deverên gundewarî ber bi bajarên Tirkiyeyê ve %100 zêde bûye. Divê bandorên şerê li Kurdistanê jî di vê yekê de werin berçavgirtin. Her çend rêjeyên vê koçberiyê di lêkolînên cûda de cûda dibin jî, rastiya bingehîn ev e: Koçberiya bi darê zorê, polîtîkayên şer û wêrankirina aborî girêdana civaka Kurd bi cîh, erd û hilberînê re pir qels kiriye. Civak ji axa xwe hatiye derxistin û neçar maye ku di bajarên ji betonê hatine çêkirin de bijî. Bajar bi saya xemilandinên bêhejmar ji bo civakan balkêş bûne. Mirov li her derê ku diçin avahiyên civakî diafirînin, an jî li cihên ku ew dikarin avahiyên civakî biafirînin digerin. Sîstemên ku vê lêgerînê fam dikin dest bi hilweşîna civakan tam ji cihên wan ên civakî dikin. Ji ber vê yekê, pirsgirêk ne tenê koçberiya ji deverên gundewarî ber bi bajaran e; ew li ser wê yekê ye ku civaka koçber çawa di van cihên nû de ji nû ve tê biteşekirin, bi çi têkiliyan, çand û nirxan.
Yek ji van deveran kafe ne. Di dîrokê de, kafe cihên ku nîqaşên rewşenbîrî lê dihatin hilberandin û zanîn lê dihat parvekirin bûn. Lêbelê, bi yekdestdariya pergala kapîtalîst re, ew veguherîbûn cihên ku tundûtûjî û îstismar jî lê dihatin hilberandin. Îro, kafe, ku di nav ciwanan de herî populer in, bûne qadên herî dijwar ên ji bo manîpulekirina polîtîkayên şerê taybet. Bê guman, ne gengaz e ku meriv hemî kafeyan giştî bike; rexne li vir ev e ku hin kafe û cihên wekhev wekî zemînek ji bo ciwanan têne bikaranîn da ku rê li çanda xerîdar û têkiliyên îstismarkar re bê vekirin. Sîstemên ku bi dirûşma "Bila her tiştê ku ew dixwazin bikin heya ku ew li dijî dewletê dernekevin" nêzî ciwanan dibin, hişê wan bêhiş dikin, wan ber bi fuhuşê ve dibin û wan di heman kafeyên ku ew bi awayekî çalaki bikar tînin de ji civakê dûr dixin. Wisa xuya dike ku hewlek zêde tê dayîn da ku pêşî li van cihan were girtin ku bibin cihên ji bo têkiliya saxlem û civakîbûna erênî. Divê ev yek bi berfirehî were nîqaşkirin, nemaze bi rêya şahidiyên herêmî, çavdêriyên rêxistinên jinan û hin bûyerên ku di qada giştî de hatine xuyakirin. Ji ber ku eşkerekirina toreke îstîsmarê ya ewqas kûr tenê dema ku bi mînakên berbiçav were pêşkêşkirin, wateyek siyasî ya xurttir bi dest dixe. Kafeyên ku xwendekarên zanîngehê yên ciwan hewl didin bi xebata nîv-dem debara xwe bikin, vediguherin cihên ku jiyana ciwanan tarî dikin. Ma Gulistan Doku ne yek ji wan bû? Doza Gulistan Doku di navenda vê nîqaşê de ye ji ber ku ew nîşan dide ka jinên ciwan çawa dikarin li bajêr, di jiyana zanîngehê û di têkoşîna ji bo jiyanê de bêparastin bibin.
Her wiha pêwîst e ku meriv behsa wê yekê bike ka çawa kafe, ku ji hêla ciwan û jinan ve wekî "cihên civakîbûnê" têne bikaranîn, dikarin bibin deverên ewletir. Ciwanên ku pir caran kafeyan ziyaret dikin, dikevin nav rêzek civakî ya nû, ji civaka xwe ya heyî veqetiyane. Bê guman girîng e ku ev rêza civakî ya nû çi çêdike û çawa bandorê li jiyana jin û ciwanan dike. Zayendperestî û tundûtûjî jî di van deran de têne xurtkirin. Ciwanên ku dibin qurbanê vê nêzîkatiya xelet a azadiyê ji civaka xwe dûr dikevin û vediguherin ciwanek bêpirs, ev tam ew e ku şerê taybet wekî armancekê derdixe pêş. Tam ev ciwan e ku berê xwe dide tundûtûjiyê û tevlî çeteyan dibe. Li vir, bi taybetî girîng e ku cudahiya di navbera azadî û çanda xerîdar de were tekezkirin. Azadî behsa jiyanekê dike ku ciwan dikarin bi îradeya xwe ya azad têkiliyên ewle û wekhev ava bikin lê belê di heman demê de çanda tenê xerckirinê esad digire pir caran pergalekê çêdike ku ciwanan îzole dike, wan dike nava tora tiryakê û wan bêtir ji bo bikeve binê kontrola pergalê amade dike.
Ev şîdet li dijî jinan jî tê kirin. Jinên ku li malê ji mêr, bira û bavên xwe şîdetê dibînin, êdî di qadên civakî de ewle nînin. Di van qadan de, jin bi şîdet, destdirêjî û tecawizê rû bi rû dimînin û neçarî fuhuşê tên kirin. Bi kurtasî, çerxa şîdeta li dijî jinan kûrtir dibe, nemaze li kafeyên ku veguheriye qadên şer ên taybet.
Li Kurdistanê, em bi civatekê re rû bi rû ne ku bi rêya kafeyan, ku xelekek di zincîra polîtîkayên li dijî ciwan û jinan de ne, ji çanda xwe dûr dikeve. Pêdivî bi cihên ku ciwan dikarin ji nû ve bi çand û nirxên xwe ve girêdayî bibin heye. Li Amedê, Komeleya Çand û Hunerê ya Amargi û Komeleya Ji Bo Pêşerojê Em Li Vir in vê dawiyê vebûn, ku tam vê hewcedariyê nîşan dide. Her çend ev komele jixwe di nav ciwanan de coş û heyecanê çêdikin jî, gelek berpirsiyariyan hildigirin ser xwe. Ev berpirsiyarî ne tenê bi organîzekirina çalakiyan ve sînordar e; di heman demê de afirandina cihên ku ciwan dikarin nîqaş bikin, biafirînin û xwe îfade bikin, ku jin dikarin bi ewlehî beşdar bibin û ku çandek jiyana kolektîf dikare ji nû ve were avakirin jî vedihewîne. Ji ber ku tenê bi anîna cem hev a ciwanên civatek ku bi hilweşînê re rû bi rû ye di qadên civakî yên wiha de, em dikarin wan ji hilweşînê rizgar bikin û qadên ku jin xwe ewle hîs bikin biafirînin. Bi vî rengî, qadên ku nirxên civakî lê têne hilberandin mimkun in; lêbelê, ev qad bi xweber çênabin. Ew bi hişmendiya li dora îradeya rêxistinkirî ya jin, ciwanan û civakê têne avakirin û li ser çand, huner, hevgirtin û lêgerîna jiyanek azad in.
NIŞMIYE GULER / KOVARA JINÊ
