Ji Kirke heta jinên hekîm cazûtî

• Di Odysseya Homeros de wekî sêrbazek ku deryavanan vediguherîne berazan tê naskirin, Kirke ji mîtolojiyê wêdetir gumanbariya dîrokî ya li dijî zanîn û serxwebûna jinê sembolîze dike. Ji sirgûnkirina li Girava Aiaia heta darizandinên cadûyan ên li Ewropayê, ev xet tengezariya kûr a di navbera zanîna jinên hekîm û têkiliyên desthilatdariyê de derdixe holê.

Di Odysseya Homeros de, Kirke yek ji wan karakteran e ku herî zêde di bîra mirovan de dimîne ku Odysseus di rêwîtiya xwe de rastî wê tê. Ew bi tena serê xwe li girava Aiaia dijî, ji nebatan dermanan çêdike û deryavanên ku têne giravê vediguherîne berazan. Piştî çend beşan, Odysseus rêya xwe berdewam dike û çîroka Kirke li wir diqede. Lê belê, bîranîna wê tenê wekî sêhrbazek ku bi Odysseus re rû bi rû maye tê wateya ku hûrguliyên diyarker ên jiyana wê ji bîr bike.

Ji ber ku destan bi fîlma The Odyssey ya Christopher Nolanê re careke din derdikeve pêş, pêwîst e ku mirov ji deriyekî cuda li Kirke binêrin. Di fîlmê de Kirke ji hêla Samantha Morton ve tê lîstin. Her çend demeke kurt a Morton li ser ekranê be jî, ew di nav kesayetên herî bi bandor ên vegotinê de ye. Romana Madeline Miller a 2018 Ez, Kîrke çîroka xwe vedigerîne zaroktiya xwe. Têkiliya wê ya bi malbata xwe, pêvajoya kifşkirina hêza xwe û çawa ji jiyana ku jê re hatiye dayîn vedikole. Kesayeta ku li ser riya Odysseus tê dîtin vê carê di navenda çîroka wî de ye. Tiştê ku li wir tê dîtin ne tenê karekterê mîtolojîk e, jineke serbixwe ye ku hewl dide bi zanîn, daxwaz û bijartinên xwe ji xwe re cih veke.

Di romana Miller de, Kîrke zarokê herî mezin ê xwedayê rojê Helios û periyê okyanûsê Perse ye. Ew di nav xwedawendan de ji dayik dibe, lê nikare ji xwe re di malbata xwe de cih bibîne. Dengê wê ji ya xwedayên din cuda ye û malbata wê tinazên xwe bi vê cudahiyê dike. Ew her tim hewl dide ku dilê bavê xwe qezenc bike, lê ew çi bike jî, ew bersiv nade. Dema ku hewildanên wê yên ji bo îspatkirina xwe têk diçin, ew dest pê dike ku bawer bike ew kêm e.

Dema ku birayê wê Aietes ji dayik dibe, Kîrke cara pêşîn kesekî ku xwe nêzî wî hîs dike dibîne. Lê dema ku Aietes mezin dibe û bi rêya xwe diçe, Kîrke dîsa bi tenê dimîne. Di malbatê de ne tenê ew e ku bi zanîna xwe ya sêhr û nebatan tê naskirin. Xwişka wê Aietes û keça wê Medea bi heman hêzê tên naskirin. Ji aliyê din ve, Kîrke tenê kesê ku di malbatê de xerîb û ecêb tê hesibandin. Xwişka wê Pasiphae bi Minos re dizewice û dibe qralîçeya Girîtê û di pozîsyona ku civak jê hêvî dike de cih digire. Her çi Kîrke ye, di qalibên ku malbatê danîne de cih nagire. Birûska Zeus wekî sembola rewa ya desthilatdariyê tê hesibandin, lê têkiliya Kîrke ya bi nebatan re bi guman tê dîtin. Di heman rêzê de, hêza her kesî bi heman awayî nayê dîtin. Di çîroka Kîrke de, jinbûn rasterast diyar dike ku hêz çawa tê nirxandin.

Di jiyana Kîrke de şikestina yekem a mezin evîna wê ya ji bo Glaukos e. Di romana Miller de, Glaukos masîgirekî fanî ye. Kîrke têkelek nebatan amade dike û wî vediguherîne xwedayê deryayê. Lê belê Glaukos Skylla hildibijêr e, ne Kîrke. Hêrs û çavnebariya Kîrke vedigere Skylla û ew vediguhere cinawirekî deryayê. Konseya xwedawendan paşê Kîrke sirgûnî Girava Aiaiayê dike.

Kîrke xeletiyek kiriye û zirara ku wê daye Skylla eşkere ye. Lê belê, di cîhana xwedawendan de, hêrs û çavnebarî ne tenê ji bo wê ye. Dema ku kiryarên hilweşîner ên xwedayên mêr bi gelemperî wekî beşek ji hêza wan têne hesibandin, çalakiya Kîrke ji bo îzolekirina wê mafdar e. Mesele ne tenê li ser tiştê ku tê kirin, lê ji hêla kê ve û bi kîjan normên zayendî awayê bikaranîna hêzê tê darizandin.

Grava Aiaia di destpêkê de cihê ceza û sirgûnê ye. Bi demê re, ew vediguhere herêmeke xweser ku Kîrke jiyana xwe lê ava dike. Ew bi ceribandin û xeletiyê fêr dibe ku nebatan nas bike, têkelan amade bike û sêrbaziyê bikar bîne. Ew encaman dibîne, xeletiyan dike, dîsa diceribîne. Hêza wê ne ji secereya wê ya xwedayî ve tê, lê bi zanîna ku wê bi keda xwe hilberandiye tê.

Dema ku têkiliya jinan bi xwezayê re tê pênasekirin, ev têkilî bi gelemperî wekî têgihîştî tê hesibandin. Wekî ku jin bi awayeke spontane hay ji razên nebat, laş û şîfayê hebin, tê pêşkêşkirin. Di Kîrke de, zanîn fenomeneke şênber e ku bi hewldanê tê fêrkirin û sazkirin. Hewce dike ku mirov meraq bike, ceribandin û bi demê re tecrûbe bike. Kîrke ku ji hêla malbata xwe ve nayê qebûlkirin, li girava xwe pergaleke bi tevahî cuda ava dike. Şêr û gur li dora wê digerin, lê êrîşî wê nakin. Ew bi xwezayê re girêdana ku ew nikare bi mirovan re saz bike, ava dike.

Di Yewnaniya kevnar de, peyva pharmakeia tê wateya amadekirina derman û têkelên efsûnî, bikaranîna îksîran û sêrkirin. Pharmakon ku ji heman kokê tê, tê wateya hem derman û hem jî jehrê. Navê farmakolojiyê ku bandorên dermanên îroyîn lêkolîn dike, ji vê kokê tê. Têkelên ku ji hêla Kîrke ve bi nebatan re hatine amadekirin vê dualîteyê digirin. Xeta di navbera qenckirin û jehrê, qenckirin û zirardanê de her tim zirav e.

Dema ku Kîrke li girava dijî, rêya wê di çîroka Odyssey de derbas dibe. Ekîba Odysseus lingê xwe davêje Girava Aiaia û digihîje mala Kîrke, dermanê ku ew pêşkêş dike vedixwe û dibe beraz. Kîrke bi sedsalan e bi piranî bi vê dîmenê tê zanîn. Miller tiştekî din li vê hevdîtinê zêde dike. Di romanê de, Kîrke ji hêla deryavanên ku tên girava wê ve bi êrişa zayendî rû bi rû dimîne. Ev hûrguliya ku di nivîsa orîjînal a Homeros de tune ye, bêbaweriya Kîrke ya ji zilamên xerîb û ji bo parastina xwe bi hêza xwe digire, tê fêmkirin.

Di cîhana kevnar de, mêvanperwerî pîroz bû û di bin parastina Zeus bixwe de bû. Peywira mazûvan tê hesibandin ku xwarin û stargehê bide xerîbê ku tê ber derî. Lê belê, dema ku ev qaîde ji pozîsyona Kîrke tê dîtin, wekhevî bi tevahî diguhere. Mêrên çekdar tên ber deriyê jineke ku li Girava Aiaiayê bi tenê dijî û ne mimkûn e ku meriv niyeta wan ji berê de bizane. Dema ku qaîdeya mêvandariya xerîb ji bo mêrên ku derketin stargehek ewle diafirîne, ew ji bo jineke bi tena serê xwe ku deriyê mala xwe vedike rasterast gefek li ser jiyanê çêdike.

Ji ber vê yekê, dermanê ku ji hêla Kîrke ve tê amadekirin ne efsûneke hêsan e. Ew hevsengiya hêzê ya newekhev a di navbera wê û zilamên ku dikevin mala wê de berevajî dike. Çawa ku ew zilaman vediguherîne berazan, ew bi temamî kontrolê digire destê xwe. Ew êdî jinek e ku divê bifikire ka mêr dikarin çi bi wê bikin, ew li ser laşên derdora xwe desthilatdariyê bi dest dixe. Xwendina vê sehneyê tenê wekî sêhrbazekî xerab ku mêran ceza dike, ew e ku mirov şert û mercên objektîf ên ku Kîrke tê de ye paşguh bike.

Odysseus bi saya nebatê moly yê ku ji hêla xwedayê Hermes ve hatî dayîn ji îksirê bandor nabe. Hermes jî taktîka ku divê ew bişopîne jê re got. Odysseus şûrê xwe dikişîne û ber bi Kîrke ve dimeşe. Kîrke ji tirsa xwe paşve gav diavêje û teslîm dibe. Odysseus, ji aliyê din ve,sond dixwe ku ew ê zirarê nede wê ji ber ku ew ji wê bawer nake. Kîrke sond dixwe, paşê zilaman vedigerîne şeklê mirovan û wan li mala xwe pêşwazî dike.

Ev rûbirûbûn bi qehremanî û zîrektiya Odysseus di çîrokên kevneşopî de tê vegotin. Dema ku serpêhatiyên Kîrke li ber çavan werin girtin, tablo berevajî dibe. Odysseus xwedan parastvanekî xwedayî ye û şûr di destan de ye. Kîrke, ji aliyê din ve, di bin siya travmayên xwe yên berê de, bi zilamekî çekdar re li mala xwe bi tenê dimîne. Sahne ku ji bo aliyekî wek serketineke qehremaniyê tê hesibandin, ji bo aliyekî din tê wateya tirs û teslîmiyeta mecbûrî.

Şêwazên têkiliya Kîrke jî ji hêla rolên ku li ser jinan tê ferzkirin di mîtolojiyê de balkêş in. Di çîrokên kevnar de, jin bi gelemperî objeyên pasîf ên xwestekên mêran in. Ew tên revandin, didin pey wan û çarenivîsa wan bi biryarên xwedawendan tên dîyarkirin. Kîrke, kirdeyeke wisa ye ku rasterast di nav sînorên xwe de dixwaze, hildibijêr e û ji bo têkiliyê cih vedike. Evîna wê ya ji bo Glaukos mînaka yekem a vê yekê ye. Lê belê hilbijartina Glaukos a Skylla hêrsa Kîrke ber bi jineke din ve dibe. Di navenda tengezariya di navbera her du jinan de, tercîha mêran dîsa derdikeve holê. Çîroka Kîrke jî nîşan dide ku jin çawa dikarin bibin xwedîyê xwestekên xwe û ev daxwaz çawa dikarin têkiliyên wan ên bi mêrên din re xera bikin.

Di destana Odyssey de, Odysseus û Kîrke salekê bi hev re dijîn. Ev bi hev re bûn îsbat dike ku Kîrke ne tenê tiştekî tê xwestin, lê xwedî îradeyek serbixwe ye ku dixwaze û têkiliyan saz dike. Dema ku wext diqede, Odysseus rêya xwe didomîne, dema ku Kîrke li girava xwe dimîne.

Di serpêhatiya Kîrke de, evîn û serxwebûn ne têgehên dijber in. Kîrke dixwaze were hezkirin û fêmkirin. Di heman demê de, ew red dike ku jiyana xwe teslîmî îradeya kesekî din bike. Avakirina girêdanekê nayê wê wateyê ku wê dev ji serxwebûna xwe berdaye û ne jî bikaribe bi tena serê xwe bijî hewcedariya nêzikbûnê ji holê radike. Ev her du lêgerîn di kesayetiya Kîrke de di heman demê de hene.

Kîrke kurê xwe Telegonos ku ji Odysseus e, bi tena serê xwe li girava xwe mezin dike. Zanîn û tecrûbeya ku wê bi salan berhev kiriye, ji bo domandina jiyana wê ya rojane bes e. Lê belê, dayiktî berpirsiyariyên nû tîne nav qada xweser a ku ji hêla Kîrke ve hatiye avakirin. Siberoja zarokê wê nahêle ku jiyana parastî ya li giravê ji cîhana derve serbixwe bifikire. Di çîrokên mîtolojîk ên paşîn de, Telegonos mezin dibe û Odysseus dikuje bêyî ku bizanibe ew bavê wî ye. Her çend Kîrke cîhê xwe yê ewle ava kiribe jî, ew nikare têkiliyên xwe yên bi rabirdû û cîhana derve re bi temamî qut bike.

Di navbera tenêtiya Kîrke ya li giravê û tenêtiya ku dema ew bi malbata xwe re hîs dike de cudahiyek wesfî heye. Ew neçar e ku her dem xwe di qesra malbata xwe de îsbat bike. Ew di nav qelebalixiyê de nexuyayî dimîne û her dem ji ber cudabûnê tê biçûkxistin. Li Aiaia, ew êdî ne mecbûr e ku ew kî ye îsbat bike an jî li gorî daxwazên kesên din adapte bibe. Ew bi xwe rîtma jiyana xwe diyar dike.

Zanîna wê ya li ser nebatan û jiyana tenêtiyê jî Kîrke dike semboleke girîng ji bo fêmkirina jinên ku bi cazûtiyê tên tawanbarkirin. Li Ewropayê, jin bi sedsalan di zayînê de alîkarî dikirin, li nexweşan dinêrin û bi giyayan derman dikirin. Ev berhema zanînê bi kevneşopiya devkî di nav malbat û civakan de ji nifşekê derbasî nifşeke din dibû. Jineke şifakar a ku li cihekî rêz lê dihat girtin, li cih û demeke din dikaribû bibe hedefa gumanbariyeke mezin. Çawaniya pêşwazîkirina zanînê, li gorî pêgeha civakî ya kesa ku wê hildigire û li gorî mercên ku ew bi kar tîne, diguherî.

Silvia Federici di lêkolîna xwe ya bi navê Caliban and the Witch de nêçîrvaniya cadûyan bi destpêka kapîtalîzmê, kontrolkirina keda jinan û zêdebûna kontrola li ser mekanîzmayên zayendî ve girêdide. Barbara Ehrenreich û Deirdre English's Witches, Midwives, and Nurses lêkolîn li ser tengezariya di navbera zanîna dermankirina kevneşopî ya jinan û sazûmankirina bijîşkiya nûjen de lêkolîn dike û lêkolîn dike ku çawa desthilatdariya bijîşkên mêr di warên wekî pîrikiyê de zêde bûye. Her du lêkolîn jî ji bo fêmkirina bandora zanîn û keda jinan ji têkiliyên hêza civakî re girîng in. Lê belê, sedemên rasterast ên di navbera nêçîrvaniya cadûyan û veguherîna sazûmaniya pîrikiyê de di nav dîroknasan de nîqaş berdewam dike.

Bijîşkiya nûjen di teşhîs û dermankirina nexweşiyan de pêşketinên radîkal pêk aniye. Lê belê, otorîteya pîşeyî di warê tenduristiyê de bi demê re di saziyên navendî û pergalên perwerdehiyê yên zanîngehan de hatiye bicihkirin. Sedemên vê veguherînê piralî ne û tenê bi darizandinên cadûyan nayên ravekirin. Dîsa jî, rastiyek zelal e ku pratîkên jinan ên hilberîn û sepandina zanîna serbixwe di seranserê dîrokê de ji hêla mekanîzmayên desthilatdariyê ve hatine astengkirin.

Têkiliya entelektuelî ya di navbera Kîrke û nêçîra cadûyan de di vê qonaxê de zelal dibe. Kîrke jinek e ku bi tenê bi nebatan re dixebite, zanîna ku bi dest xistiye dixe pratîkê û jiyana xwe bi îradeya xwe ya azad dijî. Di mîtolojiyê de, ev zanîn bi sêhrbazî, tirs û hovîtiyê tê binavkirin. Mirov dikare wê wekî yek ji kesayetên cadûyên herî berbiçav ên mîtolojiya kevnar bihesibîne. Bi sedsalan şûnde, zanîna kevneşopî ya şîfayê ya ku ji hêla jinan ve hatî hilgirtin, di şert û mercên civakî yên cuda de bi rêzgirtin, guman û dijminatiya rasterast hate pêşwazîkirin.

Di navbera Kîrke û darizandinên cadûyan ên dîrokî de berdewamiya kronolojîk a rasterast tune ye. Lê dema ku her du rastî tên cem hev, heman pirsa bingehîn derdikeve holê: Çima zanîna jinê di hin serdeman de bi nirx û di hin serdeman de xeternak û tirsnak tê dîtin? Gelo pirsgirêk di xwezaya zanînê bi xwe de ye, an jî di serxwebûna jina ku vê zanînê hildigire, ji kontrola mêran dûr e?

Agirek ji kursiyeke pola bilind dibe, li jor neynikên gilover ber bi jêr dinêrin; li paş li qeraxa deryayê bîrdariyeke dirêj a bi îskeleta darîn

Bîrdariya Steilneset, Vardø, Norwêc. Bîrdariya Peter Zumthor û Louise Bourgeois ku di 2011'an de vebû, 91 kesên ku di sedsala 17'an de li Finnmarkê bi cadûtiyê hatin tawanbarkirin û şewitandin bi bîr tîne; piraniya wan jin bûn.

Bi hezaran sal, em wekî lehengekî mêr li rêwîtiya Odysseus guhdarî dikin. Romana Madeline Miller Kîrke ji sînorên teng ên destanê derdixe û nîşanî wê dide ku ew jineke rastîn e ku xwedî xwestek, travma û tercîh e. Gava ku em wê tenê wekî sêhrbazek ku zilam veguherand berazan û cinawir afirandin bi bîr tînin, beşên herî otantîk ên jiyana wê nexuya dibin. Dema ku em vedigerin dengê Kîrke, em dest pê dikin ku ji pencereyek pir kûr li mîtolojiya kevnar û cîhana îroyîn binêrin. PÛNG MEDÎA