
- Hevkariya UNESCO û Arius Technology dê berhemên hunerî, belgeyên dîrokî û hin arşîvên girîng bi teknolojiya 3D tomar bike. Armanca projeyê parastina mîrateya çandî, gihîştina wê ji bo nifşên nû û veguhastina bîra hevpar a mirovahiyê ye.
Di demekê de ku şer, aloziyên siyasî, guherîna avhewayê û pêşketina lezgîn a teknolojiyê gelek mîrateyên dîrokî û çandî dixe ber metirsiyê, parastina belge, berhemên hunerî û arşîvên dîrokî ji nû ve dibe mijareke girîng a rojeva navneteweyî. Di vê çarçoveyê de, Rêxistina Perwerde, Zanist û Çanda Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) di 18ê Mijdara 2026an de ragihand ku bi şirketa teknolojiya Arius Technology re dest bi hevkariyeke nû kiriye. Ev hevkarî dê bi teknolojiya tomarkirina dîjîtal a sê-alî (3D) hin ji berhemên hunerî, belgeyên dîrokî û arşîvên girîng biparêze.
Li gorî agahiya fermî ya UNESCO, armanca bingehîn a projeyê ew e ku ji hin berhemên koleksiyona hunerî û belgeyên arşîva wê kopiyên dîjîtal ên bi qalîteya bilind, ango “cîgirên dîjîtal” (Digital Twins) bên afirandin. Ev kopî dê ji bo parastina agahiyên bingehîn ên berheman, lêkolînên zanistî û gihîştina wan ji aliyê raya giştî ve bên bikaranîn.
Peymana hevkariyê di 2ê Cotmeha 2026an de hat îmzekirin û qonaxa yekem a projeyê di heman mehê de dest pê kir. Lê ragihandina fermî ya vê hevkariyê di 18ê Mijdarê de ji aliyê UNESCO ve hat weşandin. Ji bo pêkanîna vê projeyê, Arius Technology dê bi çend saziyên teknolojîk ên din re jî bixebite.
Teknolojiya 3D dê çi biparêze?
Di qonaxa yekem a projeyê de, berhemên hilbijartî yên koleksiyona hunerî ya UNESCO û hin belgeyên dîrokî yên arşîva wê dê bên dîjîtalkirin. Di nav wan de hin berhemên hunerî yên girîng, cihên dîrokî yên avahiya navenda UNESCO, defterên mêvanan ên dîrokî, belgeyên peymana 1954an a parastina milkên çandî di dema şer de û koleksiyona posterên hunerî cih digirin.
Her wiha, yek ji belgeyên girîng ên ku dê di vê projeyê de bên parastin, qeyda orîjînal a Peymana Laheyê ya sala 1954an e. Ev peyman ji bo parastina milkên çandî di dema pevçûnên çekdarî de bingeheke hiqûqî ya girîng e. Di heman demê de, hin hejmarên destpêkê yên kovara UNESCO Courier, ku bi şêwazên cuda hatine çapkirin, jî di nav materyalên vê projeyê de ne.
Li gorî UNESCO, ev teknolojiya taybet dikare hûrguliyên li ser rûyê erdê, şêweyên biçûk, tekstur û avahiya hundirîn a hin berheman tomar bike; hûrguliyên ku dibe ku wênekêşiya asayî an jî awayên standard ên skankirinê nikaribin wan bi tevahî nîşan bidin. Ev taybetmendî ji bo berhemên nazik, mezin an yên xwedî şêweyên neasayî girîng e. Ji bo vê yekê, dê proje ji teknolojiyên tomarkirina 2D û 3D, robotîk, tomarkirina bi hûrguliyeke bilind û pergalên parastina ewle yên demdirêj sûdê werbigire.
Ji parastina berhemê heta gihîştina bîra hevpar
Girîngiya vê projeyê tenê di aliyê teknîkî de nîne. Di bingeha wê de pirseke çandî û dîrokî ya mezin heye: Mirovahî çawa dikare bîra xwe biparêze û wê bigihîne nifşên siberojê? Berhemên hunerî, wêne, belge, pirtûk, fîlm û arşîvên dîrokî tenê materyalên ku ji rabirdûyê mane nînin. Ew di heman demê de awayên têgihiştina civakan ji xwe, dîroka xwe û cîhana derdorê ne. Winda bûna wan dikare bibe sedema wendabûna beşekê ji bîra hevpar a civakê. Ji ber vê yekê, parastina mîrateya çandî ne tenê berpirsiyariyeke muzeyan an saziyên fermî ye; ew berpirsiyariyeke civakî û dîrokî ye.
Teknolojiyên nû derfetên berfireh ji bo vê berpirsiyariyê peyda dikin. Bi dîjîtalkirina berheman, dikare agahiyên wan bên tomarkirin, kopiyên wan bên parastin û ji bo lêkolîner, hunermend, xwendekar û raya giştî gihîştina wan hêsantir bibe. Di gelek rewşan de, dîjîtalkirin dikare rê li ber lêkolîna berhemên ku gihîştina wan dijwar e jî veke. Lê divê di navbera parastina orîjînal û afirandina kopiyeke dîjîtal de cudahiyek bê kirin. Kopiyeke sê-alî dikare gelek hûrguliyên berhemekê biparêze, lê nikare hemû taybetmendiyên wê yên fizîkî, dîrokî û çandî bi tevahî vegerîne. Ji ber vê yekê, teknolojiya dîjîtal divê alîkariya parastina orîjînal bike, ne ku cihê wê bigire.
Arşîv û bîr di serdema dîjîtal de
Yek ji aliyên balkêş ên vê projeyê ew e ku UNESCO ji bo parastina demdirêj a daneyan formên nermalava vekirî û serbixwe jî tercîh kiriye. Li gorî agahiyên rêxistinê, pelên dîjîtal dê bi formatên wekî Stanford Polygon (PLY) bên radestkirin. Ev yek girîng e, ji ber ku parastina pelên dîjîtal divê bi pergala yek şirketa taybet ve girêdayî nemîne.
Di rastiyê de, pirsa arşîvê di serdema dîjîtal de bi gelek pirsgirêkên nû re rû bi rû ye. Teknolojî zû diguhere; formatên pelan dikarin bêkar bibin, pergalên hilanînê dikarin xera bibin û daneyên ku îro tên afirandin dibe ku piştî çend dehsalan êdî neyên xwendin. Ji ber vê yekê, tenê dîjîtalkirina belgeyan têrê nake. Pêwîst e ku ji bo parastina wan stratejiyên demdirêj, nûkirina pergalan û gihîştina bêasteng jî hebin. Ev mijar di heman demê de pirseke din jî derdixe pêş: Kî xwediyê bîra dîrokî ye û kî biryarê dide ku kîjan belge, wêne û berhem bên parastin? Dîjîtalkirina mîrateyê tenê pêvajoyeke teknîkî nîne; hilbijartin, pênasekirin, kategorîzekirin û gihîştina wê jî biryarên çandî û siyasî ne.
Ji aliyekî ve, dîjîtalkirin dikare derfetên nû ji bo gihîştina bîra hevpar veke. Ji aliyê din ve, heke ev pêvajo bêyî beşdariya civakên xwedî wê mîrateyê were kirin, dibe ku hin deng, dîrok û çand bêne paşguhkirin. Ji ber vê yekê, parastina mîrateya çandî divê bi beşdariya civakên ku ew mîrate ji wan re girîng e, were meşandin.
Teknolojî dê bîra mirovahiyê biparêze?
Hevkariya nû ya UNESCO û Arius Technology nîşan dide ku saziyên navneteweyî ji bo parastina mîrateya çandî her ku diçe zêdetir balê dikişînin ser derfetên teknolojiyên nû. Lê girîngiya vê gavê ne tenê di bikaranîna teknolojiya 3D de ye; girîngiya wê di nêrîna ku parastina bîr û mîrateya çandî berpirsiyariyeke ji bo nifşên bê ye de ye. Mirovahî ji bo ku têgihiştina xwe ya ji rabirdûyê biparêze, ne tenê pêdivî bi avahî û berhemên hunerî heye, lê pêdivî bi belge, wêne, deng, fîlm û arşîvên ku şahidiya jiyana civakan dikin jî heye. Her yek ji van materyalan dikare parçeyek ji dîroka ku dibe ku di vegotina fermî de cih negirtiye, biparêze.
Di vê çarçoveyê de, projeya UNESCO dikare wekî mînaka nêrînekê ya nû li ser têkiliya di navbera teknolojî û bîra çandî de bê nirxandin. Lê pêşeroja wê dê bi wê yekê bê pîvan ku ev daneyên dîjîtal çiqasî ewle tên parastin, çiqasî ji bo raya giştî vekirî ne û çiqasî dikarin ji bo lêkolîn û veguhastina zanînê bên bikaranîn.
Di dawiyê de, teknolojiya nû dikare berhemekê ji windabûnê biparêze, lê tenê tomarkirina wê nayê wateya parastina bîra wê. Ji bo ku bîrek bijî, divê were parastin, were xwendin, were lêkolînkirin û bi nifşên nû re were parvekirin. Ji ber vê yekê, arşîv ne tenê cihê hilanîna tiştên rabirdûyê ye; ew deriyek e ku civak bi saya wê dikare rabirdûya xwe ji nû ve bixwîne û pêwendiya xwe bi pêşerojê re ava bike.
NAVENDA NÛÇEYAN







