- Helebce, ne tenê komkujiyek e, lê di heman demê de bûye çavkaniya herî kûr a xemgînî, bîranîn û berxwedanê di hunera Kurdî de. Ev karesatê, hunermendên Kurd teşwîq kiriye ku bi awayekî nû xem û janên xwe bi zimanê hunerê vebêjin û ev yek bandoreke mezin li ser muzîk, helbest, sînema û hunerên dîtbarî kiriye.
ADAR PÎROZ
16'ê Adarê sala 1988’an... Bajarê Helebceyê yê Kurdistanê bi fermana Saddam Huseyîn, bi çekên kîmyewî hate bombekirin. Bi hezaran sivîlên Kurd – piraniya wan jin û zarok – jiyana xwe ji dest dan. Ev qirkirina herî mezin a sivîl a bi çekên kîmyewî di dîrokê de, di bîranîna kolektîf a gelê Kurd de birîneke kûr vekir. Lê belê hunermendên Kurd, ji bo ev birîn neyê jibîrkirin û berxwedanê bidomînin, hunerê kirin çekek. Bi taybetî di warê sînemayê de berhemên hatine afirandin travmaya piştî qirkirinê hem belge kirin hem jî bi hêviyê mezin kirin.
Yekemîn berhema girîng a sînemaya Kurdî ya ku rasterast Helebceyê dike mijar, fîlima Jiyan (Jiyan, 2001) bû. Derhênerê Kurd-Amerîkî Jano Rosebiani senaryoya filmî nivîsî û derhêneriya wê kir. Ev dram bi Kurdî hate kişandin û piştî pênc salan ji qirkirinê vegera Diyarî yê Kurd-Amerîkî yê li Helebceyê û têkiliya wî bi keça sêwî Jiyan re vedibêje. Diyarî di nav xirbeyan de hewl dide nexweşxaneyekê ji bo sêwîyan ava bike. Film çîroka keça biçûk a bi şopên şewitandinê yên ji ber xaza kîmyewî, birînên gel û hewldana ji nû ve zindîbûnê nîşan dide. Fîlm cesareta gelê Kurd û serbilindiya çandî nîşan dide.
Fîlima “Kûsî jî Difirin-2004” a Bahman Ghobadî kampên penaberên Kurd piştî Enfal û Helebceyê dike mijar; zeviyên bi mayîn, zarokên sêwî yên di bin siya şer de, şopên neyekser ên qirkirinê bi awayekî bihêz nîşan dide. Ev berhem nîşan didin ku ji salên 2000'î ve derhênerên Kurd “fîlimên Helebceyê” wekî pêlekê ava kirine. Ev pêl gelek caran bi kurtefilm û belgefilmên din xwe nîşan da.
Helebce û zarokên winda
Belgefîlma ku Ekrem Heydo li ser Helebceyê çêkiriye yek ji berhemên herî bi bandor û orîjînal ên sînemaya Kurdî ye ku vê trajediyê bi awayekî herî dilşewat û cuda nîşan dide. Derhênerê ji Rojavayê Kurdistanê (Bakurê Sûriyê) jidayikbûyî Ekrem Heydo (1973, Serêkaniyê), di sala 1995'an de ji ber sedemên siyasî çûye Elmanyayê, li wir perwerdeya kamera û pevxistinê wergirtiye. Belgefîlma wî ya yekem a dirêj "Helebçe - Zarokên Winda 2011” yek ji aliyên herî kêm naskirî lê herî dilşewat ên Qirkirina Helebceyê dike mijar: Nêzî 500 zarokên ku di êrîşa kîmyewî de "mirî" dihatin hesibandin, lê li Îranê hatine rizgarkirin û li wir mezin bûne. Belgefîlm 72 deqîqe dirêj e û bi piranî bi Kurdî (Kurmancî) hatiye kişandin. Mijara sereke, rêwîtiya ciwanekî bi navê "Alî" ye ku piştî 21 salan (nêzî 2009'an) vedigere Helebceyê.
Fîlima kurt a derhênerê Kurd ê li Tirkiyeyê dijî Mehmet Acaruk a bi navê “Sêv” jî di li gelek festîvalan hat nîşandan. Acaruk, di dema qirkirinê de zarok bû û gotina “dayê, bêhna xweş ji sêvê tê…” bandora kesane ya travmayê li sînemayê zêde kir.
‘Melek jî giriyan’
Ji bilî sînemayê, warên din ên hunerê jî bi bi qirkirina Helebceyê daketin. Şêwekarê Kurd ê ji Rojavayê Kurdistanê Delawer tabloya xwe ya îkonîk “Even Angels Cried” (Melek jî Giriyan) ji wêneya navdar a qurbanê Helebceyê Omer Xawer û kurê wî îlham girt. Bi firçeyên agirîn û dramatîk qirkirinê nîşan dide. Delawer dibêje ku hunera xwe ji bo “dengê gelê Kurd” bikar tîne.
Bi muzîka xwe bûn dengê bêdengiyê
Her wiha di muzîkê de jî hunermendê Kurd ê ji Îranê Kayhan Kalhor, di sala 2008'an de bi Brooklyn Rider albûma “Silent City” rasterast ji bo bîranîna Helebceyê terxan kir. Parçe bi temayên Kurdî û skala mînor a guherandî hate afirandin, di sala 2011'an de bi Yo-Yo Ma li Sanders Tiyatrosu hate pêşandan û bêdengiya qirkirinê bu muzîkê wergerand dengekî bi hêz. Ji Şivan Perwer bigire heta Koma Amed, ji Hakan Yeşilyurt bigire heta Hozan Dîno, gelek hunermendên Kurd stranên “Helebce”yê gotine û besteyên xwe yên xemgîn li ser vê komkujiyê çêkirine. Stranên wekî “Helebce” ya Şivan Perwer û “Ez Zarokek Bê Navim” ya Hozan Dîno di dilê gel de bûne sembola xem û bîranînê. Her yek ji van stranên ku bi dengê dilşewat û stranbêjiyê têne gotin êş û janên wê rojê ji nû ve tînin ziman.
Helbestên li ser Helebceyê
Helebce bi xwe ji ber sedsalan navenda helbesta Kurdî bûye. Ev bajarê ku şairê mezin Abdullah Goran jê derketiye, piştî komkujiyê jî gelek helbestvanên nû derxistiye holê. Şairê navdar ê Kurd Şêrko Bêkes (Şêrko Bekes, 1940-2013), ku ji Silêmaniyê ye, piştî komkujiyê helbestên xwe yên li ser Helebceyê nivîsîne – wekî “Çwar de mang bû/Helebce) û yên din. Van helbestan bûne çavkaniya îlhamê ji bo gelek karên nû: mînak, soprano ya navdar a Kurd Pervin Çakar di sala 2023’an de albûmek bi navê “In Memoriam to the Victims of Halabja” (Ji bo qurbaniyên Helebceyê) derxistiye, ku tê de helbestên Şêrko Bêkes bi sê zimanên cuda (Kurdî, Îtalî û Zazakî) têne strandin û bestekirin. Helbestên wekî “Balla (Bejn)”, “Şar (Bajar)” û “Yekem Deng û Diwa Deng” di vê albûmê de bi awayekî hunerî têne pêşkêşkirin.
Piştî komkujiyê,helbestên gelerî û yên kesane yên ku di nav gel de belav bûne, îro jî di merasîmên bîranînê yên li Helebceyê de têne xwendin. Helbestên ku bi gotinên wekî “Dayê, bêhna sêvê tê” dest pê dikin, bûne sembola wê rojê û di nav gel de wekî stran û helbestên xemgîn têne dubarekirin.
Bi hunerê birîn derman kirin
Ev berhemên hunermendên Kurd ne tenê bîranîn in; di heman demê de amûra hişyariya navneteweyî, daxwaza edaletê û ragihandina nifşên pêşerojê ne. Ji perdeya sînemayê bigire heta keval û defterên notayan, ev afirandin qurbanên zêdetirî 5 hezar ên Helebceyê ji bîr nakin û nadin jibîrkirin. Berevajî wê, berxwedana gelê Kurd bi hunerê li hemû cîhanê nîşan didin. Piştî 38 salan hê jî hunera Kurdî dibêje; “Tê bîra min Helebce”. Ev huner hem birînê derman dike û dikewîne û hem jî diqîre da ku careke din li Kurdistanê qirkirinên bi vî rengî neqewimin.
