- Civaka Tirkiyeyê û hêzên Rojhilata Navîn demek dirêj e ku ji gava duyemîn a Pêvajoya Aştiyê û Civaka Demokratîk li benda gavavêtinên desthilatdar û nûnerên dewletê ne. Lê heta îro desthilatdar û nûnerê dewletê li tevî hemû bangewazî û daxwazên ji bo gavavêtinan hîn tu gavek neavêtine.
CAHÎT KIRKAZAK
Piştî demek dirêj, di van rojên dawî de hinek agahdarî derketine; dibe ku di meha Tîrmehê de hin gavên qanûnî werin avêtin. Lê mixabin, amadebûna desthilatdariya AKP’ê heya niha ne zelal e. Ger amadebûnek hebe jî, naveroka wê û ka ew ê çawa bersivê bide daxwazên vê pêvajoyê, hîn nayê zanîn. Ji ber ku desthilatdariya AKP’ê bi rêbazeke şaş tevdigere û tiştên ku li pişt deriyan amade dike ne bi muxatabên xwe re parve dike û ne jî bi raya giştî re.
Dema ku mirov li rê û rêbaza desthilatdariya AKP’ê di amadekirina qanûnan de dinêre, dikare bibêje ku ev rêbaz ne encamgir e. Ji ber ku di vê amadekariyê de pêkhatên sereke yên mijarê beşdar nînin. Pispor û xwediyê tecrûbeya çareserkirina pevçûn û nakokiyan, Jonathan Powell, di pirtûka xwe ya bi navê Axaftina bi Terorîstan re de dibêje ku di pêvajoyên çareserkirina pevçûn û nakokiyan de tişta herî girîng ew e ku mirov ji tecrûbeyên berê sûd werbigire da ku şaşî û kêmasiyên berê dubare neke. Lê mixabin, desthilatdariya AKP’ê îro dîsa heman şaşî û kêmasiyan dubare dike.
Di pêvajoya navbera salên 2013 û 2015’an de jî AKP’ê ne amadekariyên qanûnî û ne jî nexşeya rêya pêvajoyê bi muxatabên xwe re parve dikir. Her tişt li gorî hesabên xwe dikir. Ji ber vê yekê jî pêvajo bêencam ma û civaka Tirkiyeyê bi giştî deh sal wenda kir. Bi hezaran ciwanên Kurd û Tirk jiyana xwe ji dest dan, bi milyaran lîre ji berikên gelên xizan derket. Ji ber çi? Ji ber ku desthilatdariya AKP’ê bi tena serê xwe tevdigeriya û pêvajoyê ne bi şêweyekî hevpar birêve dibir.
Li gorî hevdîtinên ku li Girava Îmraliyê di navbera birêz Abdullah Ocalan û şandeyên dewletê de pêk hatine, pêdivî ye ku pêşnûmeyên qanûnî berî her tiştî bi birêz Abdullah Ocalan û PKK’yê re werin parvekirin û li ser wan nirxandin werin kirin. Piştî nîqaş û nirxandinên hevpar, pêşnûmeyên ku her du alî li ser wan li hev dikin divê werin şandin Meclîsê û wekî qanûn werin qebûlkirin. Tenê qanûnên ku bi vê rêbazê derkevin dikarin bersiveke rast bidin daxwazên pêvajoyê.
Di çareserkirina pevçûn û nakokiyên li seranserê cîhanê de hemû mînakên serkeftî nîşan didin ku amadekirina qanûnan û nexşeyên rêyê tenê dema serkeftî dibin ku her du alî bi awayekî aktîf beşdar bibin. Yek ji van mînakên herî navdar Peymana Îniya Bixêr a sala 1998’an li Îrlanda Bakur e. Di vê pêvajoyê de Hikûmeta Brîtanyayê, partiyên Protestan û Katolîk ên Îrlanda Bakur û Hikûmeta Îrlandayê bi hev re rûniştin. Bi qebûlkirina danûstandinên siyasî, parastina mafên her du civakan û avakirina saziyên hevpar, wan karîbû nakokiyeke ku nêzîkî sî salan dom kiribû bi dawî bikin. Ev peyman nîşan dide ku dema her du alî bi dilsozî û îradeya siyasî di nav danûstandinê de bin, çareseriya aştiyane mumkin e.
Mînakeke din a girîng Peymana Aştiyê ya Kolombiyayê ya sala 2016’an e. Piştî 52 salan şerê dijwar, Hikûmeta Kolombiyayê û rêxistina FARC bi salan danûstandin kirin. Di vê pêvajoyê de her du aliyan bi rengekî pragmatîk tevdigeriyan. FARC çekên xwe danîn û beşdarî jiyana siyasî bû; hikûmetê jî li hemberî vê gavê efûya giştî da û ji bo herêmên ku ji şer zirar dîtibûn bernameyên pêşvebirinê pêk anîn. Her çend hin pirsgirêk hîn jî hebin, ev peyman wekî yek ji mînakên herî serkeftî yên çareserkirina pevçûnên çekdarî tê qebûlkirin.
Li Afrîkaya Başûr jî di dawiya rejîma Apartheidê de Nelson Mandela û Frederik Willem de Klerk bi rêya danûstandinên dirêj û bi alîkariya Komîsyona Rastî û Lihevkirinê karîbûn veguherîneke aştiyane pêk bînin. Ev tecrûbe nîşan da ku çareserkirina nakokiyên kûr ne bi ferzkirina nexşeya aliyekî li ser aliyê din pêk tê, lê bi amadebûna her du aliyan ji bo danûstandin û avakirina mekanîzmayên hevpar ve girêdayî ye.
Ji ber vê yekê pêdivî ye ku desthilatdariya AKP’ê ne tenê ji tecrûbeyên xwe yên navbera 2013 û 2015’an fêr bibe, lê ji mînakên erênî yên cîhanê jî sûd werbigire. Tecrûbeyên Îrlanda Bakur, Kolombiya û Afrîkaya Başûr nîşan didin ku pêvajoyên aştiyê tenê dema serkeftî dibin ku bi rêya mekanîzmayên hevpar û beşdariya rastîn a hemû aliyên têkildar bên rêvebirin.
Ji ber vê yekê, ji bo serkeftina vê pêvajoyê pêdivî ye ku hemû gavên qanûnî û siyasî bi hevkarî û danûstandina rasterast a bi muxatabên sereke, bi taybetî bi birêz Abdullah Ocalan, werin amadekirin. Tişta ku desthilatdariya AKP’ê bi tena serê xwe bike û bixwaze nexşeya xwe li ser muxatabên xwe ferz bike, ew ê vê pêvajoyê dixe bin metirsiya bêencambûnê. Tecrûbeyên hem Tirkiyeyê û hem jî cîhanê nîşan didin ku rêya serkeftinê ne ferzkirin e, lê danûstandin, dilsoziyê û avakirina mekanîzmayên hevpar e.
