- Newroz di helbesta Kurdî de ji cejneke biharê derbasî semboleke siyasî û çandî ya kûr bûye: agirê wê yê sor sembola berxwedana li hember zilmê ye, gulên wê yên sor hêviya jiyaneke nû ya azad in û ronahiya wê ya mezin rêya rizgariya neteweyî nîşan dide.
ADAR PÎROZ
Newroz di helbesta Kurdî de sembola herî girîng a nûbûnê, azadiyê, serhildanê û hêviya neteweyî ye. Ev cejna kevnar a biharê ku bi mîta Kawa û Dehaq ve girêdayî ye, di wêjeya Kurdî de ne tenê wekî roja destpêka biharê lê wekî roja rizgariya ji zordariyê, serkeftina ronahiyê li hember tarîtiyê û hişmendiya neteweyî tê şîrovekirin. Di helbesta Kurdî ya klasîk û nû de Newroz gelek caran bi agir, bihar, gul, ronahî û têkoşîna Kurdan re tê girêdan. Agirê Newrozê di helbestan de gelek caran metaforeke sereke ye: agirê ku zordestiyê dişewitîne, ronahiyê belav dike û gelê Kurd ji nû ve zindî dike.
Di helbesta klasîk de mîna Mem û Zîn a Ehmedê Xanî an helbestên Feqiyê Teyran de jî Newroz derbas dibe û tê behskirin lê di sedsala 20’an de, bi şiyarbûna neteweya Kurd re, Newroz bû mijareke sereke ya helbestvanên modern. Helbestvanan Newrozê bi ruhê berxwedanê, hêvî û serhildanê ve girê dan.
Pîremêrd ku helbestvanekî navdar ê Kurd e, bi helbesta xwe ya “Newroz” bûye îlhama gelek muzîkjenan. Ev helbesta wî ji hêla muzîkjenên Kurd ve hate bestekirin û bû strana herî populer;
Em rojî salî taze ye Newroz hatewe
Cejnekî konî Kurd e be xoşî û be hatewe
Çend sal gulî hîway ême pê pest bû taku par
Her xwênî lawekan bû gulî Newrozê par
Ev rêzik nîşan didin ku Newroz ji bo Kurdan cejneke kevnar û neteweyî ye û bi hêviya rizgariyê ve girêdayî. Dîsa Osman Sebrî jî weke helbestvanekî welatparêz di helbestên xwe de rasterast behsa Newrozê dike;
Bi xêr hatî tu Newroz sersala me kurdan î
Dilê min her li gel te hêja û sergiran î
Ji çavên te xuya ne dibînim rûgirîn î,
Teqez tu jî wek min xemgîn î...
Li vir Newroz wekî sersala Kurdan tê pênasekirin, bi xem û hêviyê re têkildar e. Her wiha helbestvan Bro Omerî jî Newrozê wekî sembola doz û berxwedanê ya neteweyî nîşan dide;
Tu Newroz î. Xwedî doz î.
Her pîroz î. Li Kurdistan.
Bi raman î. Berxwedan î. T
im jiyan î. Cejna kurdan... Newroz e ev.
Newroz; ronahiya li hember tarîtiyê
Şêrko Bêkes û Ebdulah Paşêw di nav helbestvanên herî navdar ên Kurd de ne ku bi taybetî di helbesta nûjen de Newrozê wek sembola azadiyê, berxwedanê, nûbûnê û nasnameya neteweyî bi kar tînin. Herdu jî bi piranî bi zaravayê Soranî dinivîsin, lê helbestên wan di nav hemû Kurdan de belav bûne û gelek caran têne wergerandin an jî bi awayekî giştî têne xwendin.
Şêrko Bêkes ku lawê helbestvanê navdar Fayîq Bêkes e, di helbestên xwe de gelek caran behsa biharê, agir û ronahiyê dike, ku ev yek rasterast bi Newrozê ve girêdayî ye. Di helbesta wî ya bi navê “Xem” de, Newroz wek meh û demsala agir û xemgîniyê tê behskirin ku ev yek bi rewşa Kurdan re têkildar e:
Mangî Newroz sikî pirbû be agirê
Ke agir bû “ba” rayjend û
Ke gewre bû çiya xwastî û
Şewyan lê bû
Wextî şewîş balay kird û
Bû be sanze giryan...
Ev rêzik nîşan didin ku Newroz ne tenê cejneke şahî ye lê di heman demê de demsala xem û têkoşînê ye, bi agirê wê yê mezin ve girêdayî ye ku sembola serhildanê ye. Şêrko Bêkes di gelek helbestên xwe de Newrozê wek ronahiya hêviyê li hember tarîtiya zordestiyê bi kar tîne û ew yek ji wan helbestvanan e ku Newrozê di çarçoveya neteweyî de pir xurt kiriye.
Ebdulah Paşêw ku hîna jî li Fînlandiyayê dijî, bi helbestên xwe yên welatparêz û felsefî tê naskirin. Ew jî di berhemên xwe de Newrozê wek sembola azadiya Kurdistanê û berxwedana gelê Kurd bi kar tîne. Her çend helbesteke wî ya rasterast bi navê “Newroz” tine be jî di helbestên wî de mijarên bihar, nûbûn û têkoşîna ji bo azadiyê gelek caran têne dîtin û ew Newrozê wek metaforekê ji bo rizgariya neteweyî bi kar tîne.
Newroz; doz û daxwaza jiyana nû
Seydayê Tîrêj yek ji helbestvanên mezin ên Kurd ên ji Rojava ye, ku bi helbesta xwe ya resen, klasîk û welatparêz tê naskirin. Ew mamoste bû, di nav refên rewşenbîr û welatparêzên Kurd de cih girt û di berhemên xwe de gelek caran behsa Newrozê wekî sembola sersala Kurdan, azadiyê, berxwedanê û nasnameya neteweyî kiriye. Helbestên wî yên li ser Newrozê bi zimanekî xweş, dilsoz û bi coş in ku Newrozê hem wekî cejneke kevnar a gelê Kurd hem jî wekî doza mezin a rizgariyê pênase dikin.
Di nav berhemên wî de çend helbestên bi navê Newroz (an jî bi mijara wê ve girêdayî) hene, ku li ser gelek malperan hatine belavkirin. Weke nimûne yek li jêrê ye;
Ey newroz newroz newroz newroza min
Sersal û cejn û geşte dil soza min
Tu car terka te nakim pîroza min
Li dunyayê tu daxwaz û doza min
Ev rêzik nîşan didin ku Newroz ji bo Seydayê Tîrêj ne tenê cejneke demkî ye lê doz û daxwaza jiyanê ye. Helbestvan bi dilsozî soz dide ku tu carî Newrozê terk nake û wê wekî pîroz û sembola dilê xwe dibîne. Ev helbest bi awayekî rasterast Newrozê bi doz û welatparêziya Kurd ve girê dide. Herwiha gelek helbestvanên din jî di helbestên xwe de behsa agirê azadiya ku Newroz bi xwe re tîne, dikin. Yek ji van helbestvanan jî Cegerxwîn e. Di gelek helbestên xwe de bi giştî têkoşîna azadiyê dike mijar û Newrozê wekî ronahiya hêviyê bi kar tîne.
Di encamê de, Newroz di helbesta Kurdî de ji cejneke biharê derbasî semboleke siyasî û çandî ya kûr bûye: agirê wê yê sor sembola berxwedana li hember zilmê ye, gulên wê yên sor hêviya jiyaneke nû ya azad in û ronahiya wê ya mezin rêya rizgariya neteweyî nîşan dide.
Wêne: Ercan Altuntaş
