- Bi hilgirtina kevneşopiya têkoşînê ya ji bo kolan, tax, qadên civaka sivîl û rêxistinên civakî, jinan careke din hêza xwe nîşan dan. Di sê serdemên li pey hev de, têkoşîna jinan bêyî ku ji hêza xwe ya rêxistinî tawîz bide, destkeftiyên xwe parast û bi piştgiriya civakê vegeriya van qadên têkoşînê û destkeftiyên civakî yên ku di her serdemê de bi dest xistibûn, misoger kir.
Tevgera Jinên Azad ne tenê wekî tevgerek ku balê dikişîne ser beşdariya jinan a di jiyana civakî de derket holê. Wê her wiha xwe wekî tevgerek veguherîna civakî ya berfireh li dijî şaristaniya dewletparêz a serdest, kolonyalîzm, înkar û hilweşandinê ava kir. Ji ber vê yekê, hebûna Tevgera Jinên Azad di rêveberiyên herêmî de ne tenê meseleyek temsîlkirinê ye, lê belê beşek ji hewldana sazûmankirina jiyanek azad e.
Dîroka têkoşîna jinan di rêveberiya herêmî de ku di sala 1979'an de li Hîlwanê bi sê endamên meclîsa jin dest pê kir û jin wê wekî mîrateyekê dibînin, di vî warî de bi zêdekirinên erênî di her serdemê de bi awayekî domdar mezin bûye. Salên 1990'î ew sal bûn ku Tevgera Jinên Azad dest bi siyasîkirina têkoşîna xwe kir da ku deng û rêxistina xwe biafirîne. Di vê serdemê de, jin bûn mijarên çalak di têkoşîna rizgariya neteweyî de û her wiha bi têkoşîna li dijî zîhniyeta serdest a mêran di qadên têkoşîna xwe de rêxistinên xwe yên bêhempa ava kirin. Ezmûna têkoşînê ya ku jinan di siyasetê, li kolanan, li taxan û di her qada jiyanê de pêş xistin, di vê pêvajoyê de di qada rêveberiya herêmî de jî xwe nîşan da.
Bi serkeftina tevgera siyasî ya Kurd di sala 1999'an de li gelek şaredariyan, rêveberiyên herêmî veguherîn qadên avakirina modelek civakî ya nû.
Di salên 2000'î de, jinan di warê rêveberiya şaredariyê de rêxistinek sîstematîktir pêş xistin. Armanc ne tenê ew bû ku jin wekî karmend an endamên encumenê beşdarî şaredariyan bibin; gavên girîng hatin avêtin da ku polîtîkayên jinan werin afirandin, navendên jinan werin vekirin, cihên jiyanê werin avakirin û beşdariya rasterast a jinan di mekanîzmayên biryardanê de were misogerkirin.
Navendên şêwirmendiya jinan, kooperatîfên jinan, yekîneyên ku li dijî şîdeta li dijî jinan têkoşîn dikin û rêveberiyên jinan di vê serdemê de dest bi sazûmankirinê kirin. Di bingeha vê têgihîştinê de têgeha rêveberiya herêmî ya demokratîk, ekolojîk û rizgariya jinan hebû ku ji hêla têkoşîna rizgariya jinan ve hatî pêşxistin. Şaredarî ne tenê saziyên ku xizmetên şaredariyê yên klasîk pêşkêş dikirin bûn, lê belê qadên ku hewcedarî û daxwazên civakê bi rêbazek beşdarbûnê dihatin îfadekirin, ku civakê hewcedariyên xwe diyar dikir, bi gotineke din, ku beşdariya rasterast a gel di rêveberiyê de bi rêya têgihîştinek komunal dihat armanckirin.
Bi taybetî piştî hilbijartinên herêmî yên 2014'an, yek ji girîngtirîn beşdariyên Tevgera Jinên Azad di rêveberiya şaredariyê de di rêveberiyên herêmî de sîstema hevserokatiyê bû. Sîstema hevserokatiyê ne li ser parvekirina heman meqama ji aliyê jin û mêran ve, an jî di nav avahiya desthilatdariya heyî de şirîkên desthilatdariyê bû; ew pêkanîna modelek rêveberiyê ya demokratîk, piralî, wekhev, beşdar û azadîxwaz bû, li dijî avahiya desthilatdariya serdest. Bandora jinan di rêveberiyên herêmî de bi berdewamî mezin bû; ev yek bi rêya civakîbûnê, qebûlkirina di nav civakê de û avakirina baweriyê bi beşdariya jinan a di siyasetê de pêk hat. Gelek jin wekî hevşaredar hatin hilbijartin. Perspektîfa têkoşîna jinan ji bo hebûnê di her aliyê jiyanê de di gelek waran de, ji plansaziya bajaran û aboriyê bigire heta perwerdehiyê û têkoşîna li dijî şîdeta li dijî jinan, hate nîşandan.
Lêbelê, ev têkoşîna ku her ku diçû mezin dibû bênavber berdewam nekir. Bi tayînkirina qeyûman re, sîstema hevserokatiyê hate hedefgirtin; êrîşên cidî li dijî sîstema hevserokatiyê, hatin destpêkirin. Saziyên jinan, rêveberiyên jinan, beşên jinan û qadên jiyanê yên jinan hatin girtin. Tevî vê yekê, tevgera jinan rêveberiyên herêmî tenê wekî avahiyên şaredariyê nedît. Bi hilgirtina kevneşopiya têkoşînê ji bo kolanan, taxan, qadên civaka sivîl û rêxistinên civakî, careke din hêza jinan nîşan da. Têkoşîna jinan a sê dewreyan, bêyî ku ji rêxistina xwe tawîz bide, destkeftiyên xwe parast û bi piştgiriya civakê vegeriya van qadên têkoşînê.
Di vê qonaxê de, ezmûna jinan di rêveberiya şaredariyê de nikare tenê wekî pratîkek rêveberiya herêmî were nirxandin. Ev ezmûn îfadeyek sazûmanî ya têkoşîna jinan e ji bo vegerandina hêza îrade, deng, biryardanê û mafê rêveberiyê ku di dîrokê de ji wan hatiye standin. Rêveberiya şaredariyê li vir ne armancek bi serê xwe ye; ew yek ji amûrên avakirina rizgariya jinan, demokrasiya civakî û têgihîştina komunal e ku awayê hebûna civakê pêk tîne. Ji ber vê yekê, çîroka jinan di rêveberiya herêmî de divê wekî çîrokek serkeftina siyasî neyê xwendin ku tenê ji hilbijartinekê heya hilbijartinê tê bîranîn; divê ew wekî rastiyek dîrokî ya veşartî û berdewam a lêgerîna jinan a ji bo rizgariyê, ku ji civaka xwezayî heya roja îro dirêj dibe, were xwendin. Ji ber ku ev têkoşîn dê bi nîşandana ka bajarên azad çawa divê bi perspektîf, estetîk, edalet û wijdanê jinê werin birêvebirin û ku demokrasiya herêmî di nav pergala heyî de bi rêya vê şêweya rêveberiyê gengaz e, îdîaya xwe pêk bîne. Ew îdîaya azadkirina jiyanê ya berî rêvebirina bajaran hildigire.
KOVARA JINÊ / HALÎME BAYRAM
