- Muzîk û stran her tim peyam û ziman hildigrin. Pergala serdest her tim hewl daye ku muzîka gelên xwecihî dagir û qedexe bike da ku pêşiya peyama wan bigre û bi vî rengî ziman û netewan asîmîle bike.
Navenda Nûçeyan – Her sal di 21’ê Hezîranê de Roja Muzîkê ya Cîhanê li seranserê cîhanê tê pîrozkirin. Niha li zêdetirî 120 welatan û di nava zêdetirî hezar bajaran de ev roj bi çalakiyan zindî tê girtin; ev roj muzîkjenan teşwîq dike ku li kolan û parkên giştî hunera xwe nîşan bidin. Ev pîrozbahiyeke aşkera û bêheqdest a muzîkê ye ku civakan li çar aliyê cîhanê tîne cem hev.
Lê belê, bi gelemperî muzîka gelên xwecihî rû bi rûyê dagirkeriyê dibe. Di dîrokê de, hikûmetên kolonyal (mêtingehkar) rêûresm û stranên xwecihî qedexe kirin. Di heman demê de bestekar, sazî û pîşesaziyên tomarkirinê yên Rojavayî, melodî, çîrok û amûrên wan ji bo qezenckirina drav û avakirina nasnameya xwe ya neteweyî bikar anîn. Çi stran an merasîmên ku Aborjînan pêşkêş dikirin wekî gefek li dijî siyaseta asîmîlasyonê dihatin dîtin û parvekirina wan neyasayî bû. Bi vî rengî nifşên nû ji mîrata wan a muzîkê veqetandin. Piştre bestekarên klasîk û etnomûzîkologan bi awayekî sîstematîk bi hezaran stranên eşîrî tomar û arşîv kirin. Bi vî rengî xebatên xwediyên resen ên van berheman ji çarçoveya wan a çandî derxistin û veguherandin kelûpelên bazirganiyê.
Dewletên cîran û dejenerasyona wan
Têkelkirina çandî (an jî dejenerebûn) di muzîka Kurdî de, pêvajoya tevlihevkirina muzîk, meqam û amûrên Kurdî bi muzîka neteweyên serdest re ye, ku dibe sedema windabûna reseniya Kurdî. Di dîrokê de, muzîka Kurdî di bin bandora polîtîkayên asîmîlasyonê yên pergalên serdest de maye û meqamên Kurdî bi meqamên Farisî, Erebî û Tirkî re hatine tevlihevkirin. Muzîka Kurdî di serdemên borî de ji ber polîtîkayên hikûmetên herêmî hatî qedexekirin û talankirin. Gelek ji berhemên muzîkî yên resen û folklorî yên Kurdî ji aliyê welatên cîran ve hatine dizîn, hatine guhertin û di bin navê çanda wan de hatine naskirin.
Di roja îro de jî asîmîlasyon piranî bi rêya teknolojiyê û bandora globalbûnê (vebûna cîhanê) diqewime:
Muzîka Pop û bazirganî: Têkelkirina muzîka Kurdî bi amûrên elektronîkî û şêwazên Rojavayî (wek pop, rap û caz) re ku dibe sedema windakirina rîtm û avahiyên klasîk ên muzîka resen a Kurdî.
Guhertina çêjên guhdaran: Ciwanan bêtir berê xwe dane berhemên ku têkeliyek ji muzîka cîhanî û Kurdî ne, ev yek jî bûye sedema kêmbûn û paşveçûna şêwazên gelêrî (folklorî).
Mîrasa muzîka Kurdî bi çi awayî tê parastin?
Divê civakên xwecihî muzîka pîr û kalên xwe bi rêya veguhestina çalak a nifşan, pratîkên ayînî û tevlihevkirina melodiyên kevneşopî bi teknolojiya nûjen re biparêzin. Ev mîras bi veguhestina stranan a bi devkî, fêrkirina ciwanan a ji bo çêkirina amûrên muzîkê ji materyalên herêmî û afirandina arşîvên dîjîtal tê parastin. Muzîk bi giranî rasterast ji mezinan û dengbêjên taybet, bi rêya hînkirina domdar û ayînên civakî ji nifşên ciwan re tê ragihandin. Her wiha, divê civak bi lêkolîneran re hevkariyê bikin da ku stranên di bin rîska windabûnê de ne tomar bikin, tomarên qadê yên dîrokî sererast bikin û pirtûkxaneyên dîjîtal ên parastî ava bikin.
Îro, hewldaneke mezin heye ku dîroka muzîkê ji bin bandora kolonyalîzmê (mêtingehkariyê) derkeve û ji bo vê desteserkirinê tezmînat bê xwestin. Zanyar û Meclîsên Şêwirmendiya Xwecihî bi awayekî aktîf bi saziyan re di nava danûstandinan de ne da ku stranên taybet sererast bikin û vegerînin xwediyên wan. Muzîkjenên xwecihî jî bi tevlihevkirina zimanên kevneşopî û rijandina rehên xwe di nava muzîka populer a nûjen de (wek hip-hop û folklora nûjen), vegotina çandî ji nû ve vedigerînin.
Li ser asta Kurdistanê jî, çendîn hewldanên akademîk û hunerî hatine kirin da ku bi zanistî muzîka Kurdî belge bikin; notayên Kurdî ji hêla navendên hunerî ve tên tomarkirin û parastin. Her wiha, weşandina pirtûkên zanistî û akademîk ji bo danasîna amûrên orîjînal ên Kurdî berdewam dike.
LAVA KURDÊ-JÎNHA
