- Cureyê nivîsandinê yê ku bûyeran, çi rast bin çi jî maqûl bin, li ser bingeha hêmanên cih, dem, jîngeh û mirovan, ji perspektîfek fireh û bi awayekî ku kêfa estetîkî diafirîne vedibêje, wekî "roman" tê binavkirin.
Di heman demê de cureyê edebî yê ku serpêhatiyên mirovan, cîhanên hundirîn, bûyer an diyardeyên civakî, têkiliyên mirovan û şert û mercên cûrbecûr ên mirovan vedibêje, jê re roman tê gotin. Peyva "roman" ji Latînîya xirabkirî ya ku ji hêla gelên di nav Împeratoriya Romayê de tê bikar anîn hatiye girtin. Destan û çîrokên gelêrî yên pêşîn ku bi vê Latînîya xirabkirî hatine nivîsandin, wekî roman hatine binavkirin. Ev peyv paşê bû navê cureyek edebî ya taybetî.
Roman xwedî tora pêwendiyan a berfireh û plansaziyeke kûr e jî. Her romanek jiyanekê, cîhanekê heta mirov dikare bibêje xwezayekê şîrove dike. Roman bi zimanê rojane ango bi şêwaza nivîsa asayî (ne bi helbestî) tê nivîsîn. Divê bûyer maqûl bin û ji mijara romanê werbigirin. Romaneke baş divê balkêş be. Divê mijareke mirovî hilgire ku her kesî eleqedar dike. Divê rêze û girêdanek hevseng di navbera bûyerên di romanê de hebe. Dibe ku bîranînên berê çêbibin. Ew ji cureyê çîrokên kurt bi danasîna berfireh a bûyer û karakteran, giraniya xwe ya mezintir li ser analîz û danasînê û têxistina gelek bûyerên biçûktir li dora bûyerek sereke cuda dibe.
Dewlemendiya romanan bi firehiya xeyalê nivîskar ve girêdayî ye. Her ku perspektîfa nivîskar afirîner û kûrtir be, atmosfer, çîrok û karakterên romanê ewqas bandorkertir dibin. Her çend roman amûrek çîrokbêjiyê be jî, ew di heman demê de rêyek e ji bo lêkolîn û têgihîştina heman ezmûnê.
Her wiha di afirandina romanê de bikaranîna metoda hestên psîkolojîk nevarok û honandina romanê dewlemend dike û şêweyeke nû ya teknîka romanê diafirîne. Rewşa civakî, tevgerên curbecur yên rastî û xeyalî, hal û rewşa derûnî ya leheng û fîguran, sedemên derketina bûyeran û di heman demê de cîhana hundirîn a derûniya kesan, bi şêweya hunera edebî bê afirandin, huner û teknîka romanê xurt dike.
Yek an çend karakterên sereke yên romanêdikare hebin. Pêşgotin karakteran dide nasîn û cihê bûyerê vedibêje. Çalakiya bilindbûyî agahdariyên berfirehtir li ser çîrokê peyda dike. Çareserî bûyeran bi dawî dike. Di romanên ku ji perspektîfek hertiştî hatine nivîsandin de, nivîskar mijar û bûyeran kontrol dike. Bi pêşveçûna psîkoanalîzê di sedsala 20'î de, teknîka herikîna hişmendiyê di romanan de dest pê kir.
Dem, cih, vebêj û karakter di nav hêmanên bingehîn ên romanekê de ne.
Roman di nav cureyên wêjeyî de cihekî girîng digire û bi gelemperî wekî yek ji berfirehtirîn awayên îfadeya wêjeyî tê hesibandin. Roman vegotinên dirêj û berfireh in; ew di warê kûrahiya karakteran, tevliheviya bûyeran û mijarên civakî, takekesî an çandî de çarçoveyek fireh pêşkêş dikin. Di pêşveçûna wêjeyê de, şîrove û rexneyên azadiya takekesî, avahiya civakî û xwezaya mirovan bi taybetî bi riya romanê têne vegotin. Taybetmendiya herî cihêreng a romanan li gorî cureyên din ên wêjeyî dirêjahî û kûrahiya wan e. Her çend cureyên din ên wêjeyî, wek helbest, drama û gotar, bi formên kurt bin jî, roman kûr diçe nav jiyana mirovan, civakê û bûyerên dîrokî. Ji ber vê yekê, roman hem wekî cureyek wêjeyî û hem jî wekî felsefî xwedî potansiyela rewşenbîrî û estetîkî ye.
Erebê Şemo, ku beşdarîyên girîng di çand û wêjeya Kurdî de kir, roleke girîng di weşandina rojnameya Riya Teze de lîst, ku di sala 1930'yî de hate destpêkirin û bi awayekî çalak beşdarî pêvajoya damezrandina wê bû. Erebê Şemo yekem romana xwe ya Kurdî, "Şivanê Kurmanca", di sala 1935'an de weşand. Berhemên Erebê Şemo ji bo gelek zimanan hatine wergerandin. Erebê Şemo di 21'ê Gulana 1978'an de, di 81 saliya xwe de li Yêrêvanê, paytexta Ermenistanê, koça dawî kir. Nivîskarê navdar ê Rûsî Maksîm Gorkî li ser Erebê Şemo got, "Gelê Kurd bi zimanê Erebê Şamîlov diaxive."
Romana ewil a kurdî ya ku bi kurmancî hatiye çapkirin "Şivanê Kurmanca" ye ku ji aliyê Erebê Şemo ve hatiye nivîsandin. Li gor hinek çavkaniyan yekem mînaka romanê di wêjeya cîhanê de Don Kîşot e, ku ji hêla Miguel de Cervantes ve hatiye nivîsandin. Hopo, romana Erebê Şemo ya dawîyê ye. Erebê Şemo, pêşîya Hopo sê romanên bi navê “Şivanê Kurmanca, “Dimdim” û Jiyana Bextewar” nivîsîne. Romana wî ya bi navê “Hopo” ku mijara vê xebatê ye, di sala 1969'an de hatîye weşandin. Di sala 1990'î de Weşanên Roja Nûyê ew li Stokholmê çap kirîye. Weşanên Lîsê jî di sala 2007'an de li Amedê çap kirîye. Çapa Lîsê ji 264 rûpelan pêk tê.
Don Kîşota Cervantes bi eslê romantîzmê re rû bi rû dimîne. Lehengê sereke, Don Kîşot, dilxwazê romantîk e ku ji hêla mirovan ve bandor dibe, xwe wekî şovalye û hevalê xwe Sancho wekî beşek ji serpêhatiyên xwe dibîne. Serpêhatiyên mirovan ên li vê dinyayê mijara romanê pêk tînin. Di vê pirtûkê de, îdeala bawerî, xeyal û qehremaniyê, ku her gav di romantîzmê de heye, bi rastiyek cûda tê pêşkêşkirin. Wêneyek, qehremanek, an xewnek mînakek zindî ya mirovekî baş e. Ew hem vîzyoner û hem jî ramanwer e.
Roman li Ewropayê wekî berhema pêşveçûna cureya destanî di wêjeya devkî de derket holê. Efsane, destan, çîrokên qehremanî û çîrokên perî wekî çavkanî ji bo afirandina romanê xizmet kirin.
Roman şêweyekî hunerî yê bêhempa ye ku serdema xwe nîşan dide, hêviyên xwe rexne dike, rastiyê diguherîne û sînorên xwe dişkîne. Romanên Dîrokî, Romanên Serpêhatî, Romanên Civakî, Romanên Psîkolojîk hene.
Xwendin di dîroka mirovahiyê de wekî yek ji pratîkên çandî yên herî bingehîn tê hesibandin. Lêbelê, lêkolînên zanistî yên vê dawiyê eşkere dikin ku xwendina romanan ne tenê hobî an ezmûnek estetîkî ye, lê di heman demê de amûrek girîng e ji bo pêşkeftina mejî û xurtkirina jêhatîyên civakî. Lêkolîna ku ji hêla Keith Oatley û Ingrid Wickelgren ên Zanîngeha Toronto ve hatî kirin nîşan dide ku wêje, nemaze romanên bi kalîte, bandorên bihêz û erênî li ser hişê mirovan dike. Kesên ku romanan dixwîne ferhenga xwe berfireh dike, şiyanên xwe yên îfadekirinê baştir dike, bikaranîna zimanê xwe yê zikmakî rastir dike, mekanîzmayên têgihîştin û ramana bilez çêtir dixebitin. Bê guman, ev hemû bersivên asayî rast in û rastiya wan ji hêla mirovên aqilmend ve nayê înkarkirin. Roman empatiyê baştir dike û stresê kêm dike.
Xwendina romanên bi kalîte yek ji wan çalakiyên kêm e ku di heman demê de hem herêmên hestyarî û hem jî yên mejî teşwîq dike. Lêkolîn nîşan didin ku asta stresê ya mirovek di nav 6 deqeyan de piştî destpêkirina xwendina romanekê heta %60 kêm dibe. Li gorî lêkolîneran, ne pirtûkên populer ên nûjen, lê "romanên bi kalîte" yên bi pêşveçûna kûr a karakteran in ku pêşveçûna derûnî herî zêde teşwîq dikin.
Xwendina romanan di serî de sûdê dide jêhatîyên me yên zimanî. Ev yek bi taybetî ji bo zarok û ciwanan di salên pêşketina wan de girîng e, lê jêhatîyên ziman û ragihandinê yên mirovên mezin dikarin li gorî rewşê an xirab bibin an jî baştir bibin. Xwendina romanan dihêle ku em zimanê xwe çêtir bikar bînin, di ragihandina nivîskî û devkî de hevokên dirêjtir, kûrtir ava bikin, ji îmkanên zimanê xwe çêtir sûd werbigirin, têkiliyên zimanî û rewşenbîrî yên çêtir ava bikin û xwe bi rehetî û xweşiktir îfade bikin. Ew di heman demê de alîkariya me dike ku em yên din çêtir fam bikin.
Dema ku em xwedî eleqeyek hevpar a roman, wêje, huner û çandê bin, girêdan, sohbet û fêmkirina hev hêsantir dibe. Çêja xwendinê ya hevpar dikare me bi mirovên nû re bîne cem hev, bihêle ku em têkiliyên kûr ava bikin û hevalan çêbikin.
Her wiha xwendina birêkûpêk dikare ji bo baştirkirina bîra we bibe alîkar ji ber ku hûn dema xwendinê beşa mejiyê xwe ya berpirsiyarê fêrbûn û bîranînê çalak dikin. Hûn dema xwendinê hemî beşên mêjiyê xwe çalak dikin, di nav de pêvajoya dîtbarî, naskirin û têgihîştina peyvan û jêhatîyên motorî jî hene.
Pirtûk pencereyên cîhanê ne, ji ber ku her cara em pirtûkekê dixwînin, em rastî gelek agahiyan ên li ser mijarekê tên, ku ev yek alîkariya me dike da ku em bêtir li ser wê fêr bibin. Ev yek, di encamê de, me ji berê aqilmendtir û bihêztir dike.
NAVENDA NÛÇEYAN
