• Qadir Dîlan yek ji mezintirîn muzîkjen û bestekarên Kurd e. Yekemîn hunermend e ku melodiyên gelêrî yên Kurdî bi orkestraya rojavayî û teknîkên klasîk re tev li hev kiriye. Wî bi kar û xebatên xwe yên muzîkê bingeha muzîka Kurdî ya hevdem ava kiriye û nîşan daye ku çanda Kurd dikare gerdûnî bibe bêyî windakirina nasnameya xwe.

Qadir Dîlan yek ji mezintirîn muzîkjen, stranbêj, bestekar û amûrvanên Kurd ên sedsala 20’an e. Ew yekemîn hunermendê Kurd e ku muzîka gelêrî ya Kurd bi awayê rojavayî û orkestrayî tev li hev kiriye û bi vî awayî bingeha muzîka Kurdî ya hevdem ava kiriye. Jiyana wî ya tijî koçberî, evîn, xebat û derdê welat, di heman demê de sembola berxwedana çandî ya Kurdan e. Ew li Silêmaniyê ji dayik bûye, lê piraniya jiyana xwe ya hunerî li Pragê (Çekoslovakya ya berê, niha Çekya) derbas kiriye û li wir wefat kiriye.

Qadir Dîlan di sala 1928’an de (hin çavkanî 5ê Hezîranê an 24ê Adarê 1930an dibêjin) li taxên kevin ên Silêmaniyê, li Dargezîn an Goyzha, di malbateke olî û hunerî de ji dayik bû. Bavê wî Mela Ehmedê Dîlan (kurê Mela Qadir Şewxwen) mirovekî olî yê navdar bû. Birayê wî Mihemed Salih Dîlan jî stranbêjekî navdar bû. Ji zarokatiyê de jîrbûna wî ya muzîkê derket holê. Wî li Silêmaniyê perwerdeya xwe stend û amûrên wekî borî (trumpet), klarînet û kemanê fêr bû. Di sala 1948’an de komek ava kir ku ev kom bû bingeha Koma Melaweî (Mawlawi Band) ya sala 1952’an. Ev kom yek ji yekemîn komên muzîkê yên birêkûpêk ên Kurd bû ku li Silêmaniyê û deverên din stranên gelêrî pêşkêş dikir.

Di sala 1953 û 1954an de, Qadir çû Bexdayê û li Koleja Aboriyê xwend. Li wir cara yekemîn li beşa Kurdî ya Radyoya Bexdayê stran got û piştre bû çavdêrê wê beşê. Wî bi sedan stran ji bo hunermendên radyoyê beste kir. Lê di sala 1955’an de ji ber nêrînên neteweyî ji kar hat avêtin. Piştî vegerê li Silêmaniyê, li mala xwe dibistana muzîkê vekir û ciwanan fêrî keman, ûd, ney û qanûnê dikir. Di heman demê de Koma Qadir Dîlan ava kir ku piştre bû Koma Melaweî û li gelek bajaran konser dan.

Koçberî bo Çekoslovakyayê û xwendina li Pragê

Sala 1962’an, Qadir Dîlan ji bo xwendina muzîkê ya bilind çû Pragê, paytexta Çekoslovakyaya berê. Li Konservatuara Karlovy çar sal xwend û di piyano û flûtê de bi serketî mezûn bû. Piştî xwendinê, ew li Pragê ma û heta dawiya jiyana xwe (nêzîkî 37 sal) li wir jiya. Ev koçberî ne tenê ji bo perwerdeyê bû, lê ji ber rewşa siyasî ya Iraqê jî bû. Ji lewma ew di bin rejîma Beasê de hatibû tengavkirin.

Qadir Dîlan bi Orkestraya Senfonî ya Çekoslovakyayê re xebitî. Her wiha bi komên rockê yên Çek re hevkarî kir û senfonî û stranên xwe best kir. Di payîza 1964’an de evîndarê keçikeke Çek bi navê Auna bû û sala 1965’an zewicîn. Du zarokên wan çûbûn: kur Aram (gîtarîstê koma rockê ya navdar a Çek) û keç Barootka. Malbata wî ya li Pragê bû sembola jiyana wî ya dualî: Kurdî di dilê xwe de, Çekî di jiyana rojane de.

Muzîka Kurdî û Rojavayî bi hev re

Taybetmendiya herî mezin a muzîka Qadir Dîlan ev e ku wî muzîka gelêrî ya Kurdî bi teknîkên rojavayî tev li hev kir. Berî wî, stranên Kurdî bi piranî solo an bi amûrên kevneşopî (tenbûr, def) dihatin gotin. Qadir yekemîn bû ku:

Melodiyên folklorî xiste nav orkestrayê (senfonî, keman, flût, piyano).

Stranên şairên mezin ên Kurd (wekî Goran) bi awayê klasîk beste kir.

Hêmanên neteweyî (evîna welat, derdê koçberiyê, berxwedan) bi ahengên rojavayî anî ziman. Ev yek muzîka wî hem Kurdî hişt, hem jî kire muzîkeke gerdûnî.

Di komên senfoniyan de de xebitî (ne tenê solo), ku ev jî nûjenî bû.

Muzîka wî hem xemgîn e (ji ber koçberiyê), hem jî hêvîdar e. Ew ne tenê stranbêj bû lê bestekar, aranjor û mamoste bû. Bandora wî li ser hunermendên paşîn (wekî Şahriyar Cemşîdî yê ku Koma Dîlan ava kir) pir mezin e.

Em dikarin Kurd, profesyonel û gerdûnî bin

Qadir Dîlan ne tenê hunermend bû, lê şoreşgereke çandî bû. Wî nîşan da ku muzîka Kurdî dikare bi cîhanê re biaxive bêyî ku nasnameya xwe winda bike. Stranên wî îro jî di radyoyên Kurdî, konseran û platformên dîjîtal de (Spotify, YouTube, Apple Music) bi mîlyonan car têne guhdarîkirin. Zarokên wî li Çekyayê jiyana hunerî didomînin û ev jî mîraseke malbatî ye. Ew ji bo nifşên nû bûye îlhama mezin û vê peyamê daye me; "Em dikarin Kurd bin û di heman demê de profesyonel û gerdûnî bin."

Qadir Dîlan ne tenê deng bû, lê dengê dilê gelê Kurd bû ku di orkestrayên Ewropayî de jî deng veda. Jiyana wî ders e: bi xebat, evîn û berxwedanê, mirov dikare çanda xwe sax bike û bigihîne cîhanê. Ger tu guhdarî Frîşte an Jwanî Benaw bikî, tu ê hem Silêmaniyê, hem Pragê, hem jî ruhê Kurdî bibihîzî.

Di sala 1998’an de penceşêra mîdeyê xwe li bedena wî kir mêvan. Di 18’ê Adarê 1999’an de li Pragê wefat kir (71 salî). Li Goristana Olšany ya Pragê hate veşartin. Li gorî daxwaza wî, cesedê wî di 20’ê Mijdara 2007’an de anîn Silêmaniyê û li wir hate veşartin. Hin çavkanî dibêjin ku bi hewldanên Hero Îbrahîm Ehmed cenaze anîne Silêmaniyê. Mirina wî ji bo Kurdan windahiyeke mezin bû lê berhemên wî nav û dengê wî vedijînin. NAVENDA NÛÇEYAN

* * *

Berhem û Karên Hunerî

Qadir Dîlan bi sedan stran û besteyan hişt. Hin ji yên herî navdar ev in:

Frîşte (bi gotinên Abdullah Goran) – yek ji stranên herî populer, ku hîn jî tê guhdarîkirin.

Ciwanî Bênaw / Jwanî Benaw (ji bi Goran) – stranek evînî û kûr.

Baran Baran, Bo Giyanî Bekas, Azhdahak, Helebçe, Sîrûda Ay Raqîb.

Albuma Klpay Derûn (1980) – 7 stran, bi keman û orkestrayê, ku yek ji karên wî yên herî girîng e (di nav de Baran Baran, Azhdahak, Halabja hwd.).

Senfoniyên wekî Sîmfonî ji bo Giyanê Bekas û gelek besteyên orkestrayî.

Wî yekemîn car melodiyên gelêrî yên Kurdî di çarçoveya orkestrayî de anî gel hev û bi vî awayî muzîka Kurdî xiste qonaxa profesyonel a cîhanî. Di salên 2024 û 2025’an de jî remaster û albûmên nû yên wî derketin (wekî Klpay Darun ya 2025’an).