- Bi taybetî berî sedsala 19’an, em rastî hunermend, nivîskar û helbestvanên jin tên. Di sedsalên 10 û 11’an de, di nav mezheba Ahl-i Haqq de, jinên ku otorîter bûn, bi bandor bûn û gotinên wan dihatin guhdarîkirin hebûn. Ev jin bi huner û wêjeyê re mijûl dibûn.
Rihan Xanima Loristanî yek ji jinên navdar yên kevneşopiya Yarsan (Ahl-i Haqq) e ku li herêma Loristan jiyaye. Li gorî çavkaniyên kevneşopî, di sedsala 11’an de jidayîk bûye û wekî kesayetiyek ruhî, helbestvan û muzîsyenê tembûrê di nav civaka xwe de navdar bûye.
Rihan Xanim di jiyana xwe de bi rêya helbest û gotinên ruhî şîretên Yarsanan belav kir. Helbestên wê pir caran di formê stranan û gotinên dengbêjî de hatine vegotin û ji bo wê jî di nav gel de bi awayekî zindî maye.
Bi helbest û hunera xwe rola jinê xurt kir
Taybetmendiyên sereke yên Rihan Xanima Loristanî hene. Helbestên wê li ser evîn, ruhaniyet, xwedaparêzî û wateya jiyanê têne avakirin. Rihan Xanim ji tembûrê pir hez dikir. Tembûr di kevneşopiya Yarsan de wek amûra ruhanî tê hesibandin. Wê di civaka kevneşopî de rola jinê bi helbest û hunera xwe xurt kir û wekî dengê jinên Yarsan hate dîtin.
Di çand û bîranîna Yarsan de, Rihan Xanim wekî kesek tê zanîn ku helbestên xwe ji pir û baweriyên kevn re girêdayî nivîsî û ev helbest di şerîta ruhî de têne xwendin.
Tê gotin ku helbesta wê ya bi navê Xweşîn jî li ser pêşengê baweriya Yarsaniyan Şah Xweşîn hatiye nivîsandin. Wisa bawer dikin ku ew ji tîrêja Xweda ye.
Helbesta wê ya Xweşîn
Xweşîn rojhilat çi xweş e ev hest
Ji ber eşqa te ez bûme sermest
Gul û şemamok anîn dest bi dest
Li te bûm şahid ev jî Xwedê xwest
Ji jorê hatî ji jorê hatî
Lo siwaro lo ji jorê hatî
Xweşîn xetabe yan bixetahatî
Çi şûr kîşandî çi bi kalan hatî
Ey avamedan ey avamedan
Şah kon vedabû ber ava Medan
Ez bûme mêvan li koşka keyan
Min av zelal dît bawer kir ji can
JÎNHA
