• Bi saya belgefilma “Wî Aliyê Arasê” em dibin şahidê “Komara Kurdistanê” (Komara Mehabad) û wan salan bi vî awayî bibîrtînin. Ji bilî vê belgefilmê wekî din çavkaniyên dîtbarî tine ne û di warê xwe de tekane ye. Ev belgefilma tekane jî ji destê belgefilmçêkereke tekane ya Sovyetî derketiye ku navê Esfîr Shub e.

ARDÎN DÎREN

Esfir Shub (bi navê tam Esfir Ilyinichna Shub, 1894–1959) yek ji pêşengên sînemaya Sovyetê û yek ji wan jinan e ku di warê belgefîlmê de roleke girîng lîstiye. Ew wekî afirînera şêwaza "compilation film" (belgefîlma ku ji materyalên arşîvî yên kevn têne berhev kirin û ji nû ve têne montaj kirin) tê nasîn. Shub di dema xwe de bi awayekî şoreşgerî li ser montajê xebitî û materyalên dîrokî yên kevn bi awayekî nû bi kar anî da ku çîrokên îdeolojîk ên Sovyetê vebêje.

Esfir Shub di 16’ê Adarê 1894’an de li gundê Surazh (niha li herêma Bryansk a Rûsyayê, berê li Ukraynayê) di malbateke Cihû de ji dayik bû. Piştî Şoreşa Bolşevîkî, ew çû Moskowê û di warê sînemayê de dest bi kar kir. Di 1922’an de tevlî şirketa fîlmê ya Goskino bû û bi giranî li ser guherandin û sererastkirina fîlmên biyanî (wekî fîlmên Charlie Chaplin) xebitî. Ew bi navên mezin ên sînemaya Sovyetê re hevaltî dikir: Sergei Eisenstein (ku wê di fîlma wî ya yekem Strike de alîkarî kir), Dziga Vertov, Vsevolod Pudovkin û yên din.

Shub di salên 1927–1928’an de bi sêbareya (trîlojiya) xwe ya navdar tê nasîn:

Fall of the Romanov Dynasty (Ketina Xanedaniya Romanov, 1927)

The Great Road (Rêya Mezin, 1927)

The Russia of Nicholas II and Leo Tolstoy (Rûsyaya Nicholas II û Leo Tolstoy, 1928)

Ev fîlm bi karanîna wêneyên arşîvî yên kevin (ji dema Çarîtiyê) hatin çêkirin û wekî belgefîlmên dîrokî yên şoreşgerî hatin pejirandin. Wê teknîka montajê bi awayekî hunerî bi kar anî da ku rexneyê li paşerojê bigire û serkeftina şoreşê nîşan bide. Di salên paşîn de jî fîlmên wekî Today (1930), Komsomol – Leader of Electrification (1932), Spain (1939, derbarê Şerê Navxweyî yê Spanyayê), The Native Country (1942) çêkir. Karê wê heta 1947’an dewam kir. Ew di 21’ê Îlonê 1959’an de li Moskowê mir.

Shub ne tenê derhêner bû, lê di heman demê de montajker, senarîst û nivîskara teoriyên sînemayê bû. Wê di nivîsên xwe de behsa girîngiya "rastiya belgefîlmê" û bikaranîna materyalên arşîvî dikir.

Li wî alîyê Arasê  (Po tu storonu Araksa, 1946–1947)

Ev fîlm yek ji karên dawîn ên Esfir Shub e. Ew di sala 1947’an de li Stûdyoya Fîlmê ya Bakûyê (Azerbaycan) hate çêkirin, bi dirêjahiya nêzî 55 deqîqeyan (di 6 beşan de) û bi awayekî belgefîlma propagandayî hate çêkirin. Navê wê bi Kurdî dikare wekî "Li aliyê din ê Arasê" were wergerandin (Araks çemê sînor ê di navbera Îran û Azerbaycana Sovyetê de ye).

Fîlm behsa çi dike?

Fîlm aliyê Sovyetê yê Krîza Îranê ya 1946’an (an jî Krîza Azerbaycanê) nîşan dide. Di dawiya Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, Sovyetê hêzên xwe li bakurê Îranê (herêma Azerbaycanê ya Îranê) bi cih kiribûn. Di 1945–1946’an de, bi piştgiriya Sovyetê, Hikûmeta Gel a Azerbaycanê (Azerbaijan People's Government) ya kurt-demî hate damezrandin. Her wiha “Komara Kurdistan” (Komara Mehabadê) bi serokatiya Qazî Muhammad (ku di fîlmê de wekî kesayetîyekî xuya dike) jî hatibû damezirandin. Ev du hikûmet (komar) otonomî û serxwebûna herêmê ya di bin bandora komûnîzmê de diparast. Lê di dawiyê de, di bin zexta navneteweyî (bi taybetî ji aliyê DYE û Brîtanyayê ve) û piştî vekişîna hêzên Sovyetê, ev hikûmet di 1946’an de hatin hilweşandin û hêzên Îranê vegeriyan herêmê.

Fîlm vê bûyerê ji perspektîfa Sovyetê ve dişopîne. Ew wekî "azadiya gelên bindest" an jî "piştgiriya Sovyetê ji bo gelên Îranê yên li dijî emperyalîzmê" nîşan dide. Li aliyê din ê çemê Arasê (ango li Îrana başûr), rewşa "bindestî, feodalîzm û emperyalîzmê" tê rexnekirin, di heman demê de li aliyê Sovyetê (Azerbaycana Sovyetê) jî "pêşketin, azadî û jiyana sosyalîst" tê pesinandin. Ev fîlm propagandayek klasîk a Serdema Stalin e ku nakokiyên siyasî yên wê demê nîşan dide.

Di serî û dawiya belgefilmê de Qazî Mihemed û kesên ku di Komara Kurdistanê de cih girtine jî tên dîtin. Ev pêşeng bi çi awayî tevgeriyane, çi kirine û di dawiyê de çi bi serê wan tê vedibêje. Belgefilm ji bo dîroka Kurdan jî belgeyeke dîrokî ye. Ji lewma bi saya van dîmenan em dibin şahidê “Komara Kurdistanê” (Komara Mehabad) û wan salan bi vî awayî bibîrtînin. Ji bilî vê belgefilmê wekî din çavkaniyên dîtbarî tine ne û di warê xwe de tekane ye. Ev belgefilma tekane jî ji destê belgefilmçêkereke tekane ya Sovyetî derketiye.

Çima ev film hate çêkirin?

Di sala 1946–1947’an de, ev krîz yek ji nakokiyên destpêkê yên Şerê Sar bû. Sovyetê dixwest bi van belgefîlman aliyê xwe yê "dadperwer" nîşan bide, piştgiriya xwe ji bo "gelên bindest" (bi taybetî li Rojhilata Navîn) bibêje û rexneyê li "emperyalîzma rojavayî" bigire. Shub, ku di karên xwe yên berê de jî materyalên dîrokî bi awayekî îdeolojîk bi kar dianî, li vir jî teknîka xwe ya montajê bi kar anî. Shub materyalên arşîvî sûd wergirt û belgefilmê bi vî awayî honand. Fîlm li stûdyoya Bakûyê hate çêkirin, ji ber ku mijar rasterast bi Azerbaycanê ve girêdayî bû. Ew wekî amûrek propagandayî ya fermî ya Sovyetê dihat dîtin da ku li raya giştî ya hundir û derve bandor bike. Ev fîlm îro wekî belgeyeke dîrokî ya girîng tê dîtin ji bo têgihiştina krîza Îranê ya 1946’an û stratejiyên Sovyetê li Rojhilata Navîn. Lêbelê, ew bi giranî propagandayî ye û ne belgefîlmeke "bêalî" ye.

Film li ser youtube heye. Bi saya lînka li jêr hûn dikarin xwe bigihînin vê belgefilma dîrokî û temaşe bikin; https://www.youtube.com/watch?v=kH2i9FfJMNc&t=60s

* * * 

Du montajvanên çê; Dzîga Vertov û Esfir Shub

Bandora Dziga Vertov li ser Esfir Shub di nav sînemaya Sovyetê ya destpêkê de yek ji têkiliyên herî girîng û dualî ye. Her du jî di warê belgefîlmê (documentary) de pêşeng bûn, lê nêzîkatiyên wan cuda bûn û bandor li hev kirin.

Esfir Shub di sala 1922’an de li Goskino (şîrketa fîlman ya dewletê) dest bi kar kir û li wir bi Dziga Vertov re hevdîtin kir. Ev hevdîtin bû sedema hevkariyeke dûr û dirêj. Shub di destpêkê de wekî montajker (edîtor) dixebitî û bi sedan fîlmên rojavayî (wekî yên Charlie Chaplin) ji bo belavkirina Sovyetê sererast dikir. Vertov jî di wê demê de bi "Kino-Pravda" (Sînema-Rastî) û teoriya xwe ya "Kino-Glaz" (Çavê Sînemayê) navdar bû.

Shub di fîlma navdar a Vertov "Man with a Movie Camera" (1929) de jî xuya dike. Ev yek nîşana dostaniya wan a nêzîk e. Her du di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de jî li Alma-Ata bi hev re li ser nûçefîlmên taybet xebitîn. Shub di bîranînên xwe de (ku di pirtûka "Krupnym planom" de hatine weşandin) behsa Vertov dike û wî wekî kesayetiyekî ku bandoreke mezin li ser wê kiriye binav dike.

Ji ‘qonaxa Vertov’ ber bi ‘qonaxa Shub’

Vertov bi awayekî rasterast an nerasterast bandor li Shub kir, lê Shub jî ne kêmî Vertov bû û bi qasî Vertovî bandorê li montaj û filmên Vertov kir.

Di salên 1920’an de, sînemaya belgefîlm a Sovyetê di bin bandora Vertov de bû. Lê bi fîlma Shub a "Fall of the Romanov Dynasty" (1927) re, şêwazek nû ya compilation hate afirandin. Hin rexnegir (wekî Mikhail Yampolsky) vê wekî "derbasbûna ji qonaxa Vertov ber bi modela Shub" binav dikin. Shub bi materyalên arşîvî yên kevn (ji dema Çarîtiyê) kar dikir û wan bi awayekî dîrokî û îdeolojîk rêz dikir. Ev yek ji Vertov cuda bû, ji ber ku Vertov dixwest fîlmên nû çeke û arşîvê wekî alîkar bi kar bîne.

Bingeha teorîya belgefilmê xurt kirin

Shub bi xwe di nivîsên xwe de behsa bandora Vertov dike, lê wê şêwaza xwe ya taybet afirand ku paşê bandor li gelek derhênerên din (wekî Eisenstein jî) kir. Bandora Vertov li ser Shub bi giranî di qada teoriya belgefîlmê û girîngiya "rastiya belgefîlmê" de bû. Vertov rê li ber wê vekir ku ew jî li ser montaj û non-fiction xebitî, lê Shub ev raman bi awayekî xwe yê arşîvî û dîrokî pêş xist. Ev bandor dualî bû: Vertov rê li ber Shub vekir ku ew jî li ser non-acted cinema bixebite, lê Shub jî alîkarî kir ku şêwaza Vertov hinekî "disîplîn" bibe û arşîvê wekî amûrek hêzdar bi kar bîne. Mirov dikare bibêje bandora Shub li ser Vertov bi giranî di sererastkirina nêzîkatiya montajê de bû

Têkiliya wan her tim nerm nîn bû. Shub rexne li Vertov digirt ji ber ku ew dixwest "non-fiction filmmaking" bi tenê ji xwe re bihêle (monopolîze bike). Di sala 1927’an de, dema fîlmeke 10’emîn salvegera Şoreşê hate çêkirin, Vertov ji projeyê hate dûrxistin û Shub hate hilbijartin. Ji ber ku rayedar bawer dikirin ku Vertov dê fîlmê "îdeolojîk rast" neke. Ev bû sedema nakokiyên hundirîn û rexneyan. Shub di nivîsên xwe de behsa girîngiya "rastiya belgefîlmê" dikir û digot ku montaj nikare "her wateyê" biafirîne. Ev yek jî rexneyek nerasterast li hin ezmûnên radîkal ên Vertov bû.

Axir her du jî bi hev re beşdarî afirandina bingeha sînemaya belgefîlm a nûjen bûn. Ew her du jî di nav "pêşengên sînemaya Sovyetê" de cih digirin û karên wan îro jî wekî belgeyên dîrokî têne lêkolîn kirin.