- Wateya peyva "Amazon" bi berfirehî tê zanîn; ew jinên wêrek û biryardar in. Lê, li vir behsa jinên femînist ango femînîzmê nayê kirin…
Eşkere ye ku wêneya Amazonan hem ji bo jinan hem jî ji bo mêran balkêş e. Sedemên vê yekê ev in: Jinên Amazon wekî temsîla hêz, azadî û serxwebûnê dibînin. Ji hêla din ve, mêr wan wekî nûnerên jin ên balkêş û bihêz dibînin.
Ji ber vê yekê, eleqeya bi Amazonan re gerdûnî ye. Lê ew bi rastî kî bûn û gelo di dîrokê de şervanên jin ên weha hebûn?
Amazon kî bûn?
Di demên kevnar de, gelek gelan dayiksalarî pêk dianîn, sîstemek ku jin di nav civakê de desthilatdarî digirtin. Hin kes şîrove dikin ku Amazon ne eşîrek yekane bûn, lê civatek civakan bûn ku gihîştine ramana ku bi tevahî hewcedariya mêran terk bikin. Li gorî hin nivîskarên Yewnanî yên kevnar, Amazon ji bo hilberînê demkî bi mêran re hevjînî dikirin. Lêbelê, li gorî guhertoyek, heger zarokek kur çêbibûya, ew dida bav, lê li gorî guhertoyek din, ew dihat kuştin.
Yewnaniyên kevnar di afirandina efsaneyan de pispor bûn. Ji ber ku çîrokên wan pir caran bi bûyerên rastîn ve ne girêdayî bûn, vegotinên wan her gav nikarin wekî çavkaniyên pêbawer werin hesibandin.
Ev heman Yewnanî îdîa dikirin ku Amazonên pêşîn ji Ares û Harmonia hatine. Kî dikare vê yekê niha piştrast bike?
Delîlên Arkeolojîk
Di sedsala 20’î de, lêkolîneran li herêmên cuda ji Ukraynayê heta Kazakistan û peravên Deryaya Reş rêzegorên neasayî keşf kirin. Taybetmendiya wan a hevpar bermahiyên jinên ku cilên definkirinê yên dewlemend li xwe kiribûn bûn. Di hin rewşan de, laşên xizmetkaran jî hatin dîtin, ku tê texmînkirin bi zanebûn hatine kuştin.
Di nihêrîna pêşîn de, ev dîtin ne îstîsna bûn, lê rastiyek girîng hebû ku zanyaran matmayî hişt: di hemî gorên ku hatine dîtin de çek tê de hebûn. Ne tenê sembolên statûyê, lê şûrên rastîn û cûreyên kêran jî.
Ev yek bû sedema hîpotezekê: gorên ku hatine keşfkirin dibe ku bi Amazonan ve girêdayî bin.
Eslê nav
Tê bawerkirin ku nav ji peyva rojhilatî "ha-mazan" tê, ku tê wateya "jina şervan". Teoriyek din jî dibêje ku "mazon" tê wateya "bê memik". Li gorî efsaneyê, Amazon di ciwaniya xwe de dihatin şewitandin da ku pêşveçûna memikên wan ên rastê rawestînin û bikaranîna tîr hêsantir bibe.
Ev ravekirinên herî gelemperî ne.
Amazon û Skît
Efsaneyek heye ku behsa wê yekê dike ka Amazon çawa bi Skîtan re şer kirin û paşê bûn hevalbendên wan. Bûyer kurtasî weha qewimî: Komeke mezin ji jinan gihîştin welatên ku Skît lê dijîn. Skît difikirîn ku şervanên ciwan ji welatên biyanî êrîşî wan dikin. Skît bi Amazonan re ketin şer. Dema ku eşkere bû dijberên wan jin in, fermandarê Skîtan ferman da şervanên xwe ku şer rawestînin. Ji Amazonan re hat ragihandin ku kes dê li dijî jinan şer neke. Dema ku hîn bû ku jinên ku hatine bedew û wêrek in, hukumdarê Skîtan biryar da ku gelê xwe bi wan re bike yek. Wî xortên herî baş hilbijartin û ferman da wan ku li nêzîkî Amazonan kamp bikin da ku bi wan re têkilî daynin. Lêbelê, jin serbixwe û serbilind man. Digel vê yekê, hin ji wan bi ciwanên Skîtan re têkiliyên nêzîk danîn. Bi vî rengî, gelêk nû derket holê: Sarmatî.
Gelo Amazon bi rastî hebûn?
Ji bo piştgiriya vê yekê delîlên teqez tune ne. Tenê efsane, nivîsên dîroknasên kevnar û vedîtinên arkeolojîk ên nûjen ên îzole hene. Lê ev pir kêm e. Ger Amazon bi rastî hebûn, ew li ku winda bûn? Civakên ku tenê ji jinan pêk dihatin di kîjan sedsalê de dest bi tevlîkirina mêran kirin? Û çima?
Lêbelê, her çend hîpoteza ku Amazon bi rastî wekî civakek jinan a cuda hebûn jî nakokî dimîne jî, hebûna wan a çandî û dîrokî nayê înkarkirin. Wêneya şervanek jin a wekhev û serbixwe ji mêran di şer de ewqas domdar bûye ku ew di mîtolojî, dîroknasî û folklora gelek çandan de belav bûye. Ji çîrokên şahbanûyên Yewnanî Hippolyta û Penthesilea bigire heya destanên Nartên Qefqasî û Valkîriyên Skandînavyayê, ev arketîp li her derê xuya bûye, dibe ku bersiva hewcedariyek mirovî ya binhişmend be, hewcedariyek ji bo hevsengiya hêzê.
Ji perspektîfek arkeolojîk ve, divê pirs wiha ji nû ve were formulekirin: Ma di çandên koçer ên stepê yên Avrasyayê de jin hebûn ku bi tevahî beşdarî çalakiyên leşkerî bûn û xwedî statuyek civakî ya bilind bûn? Bersiv dibe ku erê be. Veşartina jinên esilzade bi setên çekên temam (kevan, kêrek tijî tîr, rim, şûr û zirx) di gorên Sarmatî, Saka û koçerên din ên Îranîaxêv de nîşan dide ku jinên weha ne kêm bûn. Di şêwaza jiyana koçer de ku gef dikarin ji nişkê ve derkevin holê û her endamek eşîrê neçar ma ku wê biparêze, jêhatîbûna şer bêyî ku zayend cuda be, girîng dihat dîtin. Ev hebûna eşîrên dayiksalarî yên îzolekirî îspat nake, lê ew rêxistinek civakî ya nermtir û pratîktir ji şaristaniyên bicîhbûyî yên ku paşê hatine vegotin nîşan dide.
Eger ev diyarde ewqas bi awayekî zelal winda bûbe, mimkun e ku ew bi çend pêvajoyên mezin ve girêdayî be. Ya yekem, veguherîna ji şivantiya koçer bo çandiniya bicîhbûyî û mezinbûna formasyonên dewletê yên mezin ku tê de fonksiyona leşkerî profesyonel bû û her ku diçû bêtir ji mêran re dihat dayîn. Ya duyemîn, belavbûna olên cîhanê (Xiristiyanî, Îslam) ku normên baviksalar û dabeşkirina rola civakî ya hişk xurt kirin. Jin wekî dayik û parêzvanên ocaxê hatin pîrozkirin û wêneya şervan hate avêtin sînorên çandê, qada mît û efsaneyan.
Ji ber vê yekê, Amazonên dîrokî bi îhtîmaleke mezin ne eşîrek bûn ku bi tevahî ji jinan pêk dihat û ji mêran cuda dijiyan. Berevajî vê, îhtîmaleke mezintir ew e ku ew civakên ku jin xwedî statuyek neasayî bilind bûn û serketinên şervanî bi dest xistin, rewşek ku hem gelên cîran, bi taybetî Yewnaniyan, şaş kir û hem jî kêfxweş kir. Nivîskarên kevnar, tiştên ku dîtin û bihîstin zêde kirin û mîtolojîze kirin, wêneyek zêde afirandin ku heta roja îro maye. Rastî, wekî ku pir caran dibe, asayîtir bû, lê ne kêmtir girîng bû: ew cûrbecûrîya modelên civakî di cîhana kevnar de nîşan dide ku rolên zayendî ne ew qas hişk bûn wekî şaristaniyên klasîk ên Deryaya Navîn.
Ji ber vê yekê Amazon hîn jî dijîn; ne wekî kesayetiyên dîrokî, lê wekî sembolek çandî ya bihêz. Carinan di bin tebeqeyên sedsalan û kevneşopiyan de veşartî, carinan zindî ji nû ve xuya dibin, ew hêz, xweserî û îradeya arketîpîk a jinê temsîl dikin û ji me re vedibêjin ku potansiyela mirovan ji sînorên ferzkirî wêdetir diçe. Balkêşiya wan ji bo mirovê nûjen tam di vê azadiya sembolîk de ye, di pirsa herheyî de: "Ger tişt dikarîbûn cuda bûna?" - pirsek ku dîrok, bi rêya vedîtinên cûrbecûr di girêkên deştê de, dihêle ku em bersivek hişyar û teşwîqkar pêşkêş bikin…
