- Nivîskar Gogol bi berhemên xwe yên tije tinaz û henek, bû yek ji pêşengên wêjeyê. Ji ber wêjeya wî ya xurt Dostoyevsky got; “Em hemû ji saqoyê Gogol derketin”. Nifşên pey wî di bin tesîra wêjeya wî de man û jê îlham wergirtin.
ARDÎN DÎREN
Nikolai Vasilyevich Gogol ku yek ji nivîskarên herî navdar ên wêjeya Rûsî ye, di dîroka wêjeyê de wekî hosteyê wêjeya rexneyî û realîzma civakî tê naskirin. Ew di 31'ê Adarê 1809'an de li gundê Sorochyntsi yê li Ukraynayê (ku wê demê beşek ji Împaratoriya Rûsî bû) ji dayik bû. Gogol, ku bi eslê xwe Ukraynî ye, di wêjeya Rûsî de rolek mezin lîst û bi berhemên xwe yên têr û tije henek û rexneya civakî, bandor li nivîskarên wekî Fyodor Dostoyevsky û Anton Chekhov kir. Jiyana wî ya kurt lê bi bûyeran tijî û berhemên wî yên bêemsal îro jî wekî nimûneyên wêjeya klasîk têne xwendin.
Gogol di malbateke arîstokrat de mezin bû lê malbata wî ne pir dewlemend bû. Bavê wî, Vasily Gogol-Yanovsky, nivîskarek amator bû û di teatra malê de peyvên komedî dinivîsand ku ev yek bandor li Nikolai kir. Di temenê ciwantiyê de, Gogol li Nîjnî Novgorodê (niha Nîjnî Novgorod) xwendina xwe ya dibistanê qedand û di 1828'an de çû Sankt-Petersburgê da ku kar bike. Li wir, ew wekî karmendê dewletê xebitî lê dilê wî her tim li nivîsandinê dibijiya.
Di salên 1830'î de, Gogol bi berhemên xwe yên pêşîn navdar bû. Ew bi rexneya civakî ya Rûsyayê ya wê demê mijûl bû ku di nava burokrats, gendelî û neheqiyê de asê mabû. Di 1835'an de, hin caran çû Ewropayê, li Romayê, Parîsê û cihên din ma û li wir gelek berhemên xwe nivîsand. Lê di salên dawîn ên jiyana xwe de hin aloziyên giyanî lê peyda bûn; ew bû dîndarê tund û di 1848'an de hin berhemên xwe şewitand. Di 4'ê Adarê 1852'an de, li Moskowê, di temenê 42 saliyê de ji nexweşiyê mir. Mirina wî hîn jî mijara nîqaşê ye lê tê gotin ku depresyon û rojîgiriya wî ya tund bû sedemê mirina wî.
Gogol ne tenê nivîskarek bû lê di heman demê de rexnegirekî civakî jî bû. Ew bi eslê xwe Ukraynî bû û di berhemên xwe de gelek caran folklora Ukraynî bikar dianî, ku ev yek wî ji nivîskarên din ên Rûsî cuda dike.
Sembola nasnameya neteweyî
Berhemên Gogol li gelek zimanan hatine wergerandin û bandor li wêjeya cîhanê kirine. Li Ukraynayê, ew wekî sembola nasnameya neteweyî tê dîtin lê li Rûsyayê jî wekî nivîskarekî neteweyî tê hezkirin. Di sala 2009'an de, 200 saliya jidayikbûna wî bi merasîman hate pîrozkirin. Gogol nîşan dide ku wêje çawa dikare civakê biguherîne. Ew bi rexnegiriya xwe rastiya gendeliyê nîşan dide û dike ku mirov li ser jiyana xwe bifikirin. Ji bo xwînerên îro, berhemên wî hîn jî aktuel in, nemaze di mijarên wekî burokrasî û neheqiyê de.
Yek ji pêşengên modernîzmê ye
Berhemên Gogol bi gelemperî li ser jiyana rojane ya mirovên asayî, gendeliya dewletê û henekên absûrd in. Ew bi gelemperî li ser mirovên belengaz, gendeliya dewletê û trajediya jiyanê dinivîse ku ev yek wî dike yek ji pêşengên modernîzmê. Ew wekî pêşengê realîzma Rûsî jî tê hesibandin û bi şêwaza xwe ya taybet, ku tê de henek û trajedî têkel dibin, bandor li wêjeya cîhanê kir.
Li jêr hin berhemên wî yên herî navdar hene. Ev sê berhem jî nîşan didin ku Gogol çawa bi henek û tinazan rexneya civakî ya tund dike.
Saqo (The Overcoat /1842)
Ev çîroka kurt a herî navdar a Gogol e û wekî yek ji şaheserên wêjeya kurt tê hesibandin. Karakterê sereke Akakiy Akakiyeviç Başmaçkin e, karmendekî dewletê yê pileya nizm ku jiyana wî bi temamî li ser kopyakirina nivîsaran e. Ew mirovê "piçûk" e, kesekî bêdeng, bêhêz û her kes tinazê xwe pê dike. Paltoya wî ya kevn di zivistanên sar ên Petersburgê de wî diparêze lê dema palto diqelişe ew biryar dide ku paltoyeke nû çêbike. Ji bo vê yekê ew destê xwe teng dike dike, xewna paltoyê dibe armanca jiyana wî û ev xewn dike ku bêhtir bi coş bijî.
Dema paltoya nû tê çêkirin, Akakiy ji nişka ve di nav hevalên xwe de dibe "mirovê girîng"! Ew bi rêzdarî tê pêşwazîkirin. Lê piştî demeke kurt palto tê dizîn û ev yek wî dixe nava krîzê. Ew ji "mirovê girîng" (general an rayedarê bilind) alîkarî dixwaze, lê tê redkirin û bi tundî tê şermezarkirin. Ev bûyer wî nexweş dixîne û di dawiyê de dimire. Piştî mirina wî, çîrok bi elementeke supernatural bi dawî dibe: ruhê wî li Petersburgê digere û paltoyên mirovan didize.
Ev berhem rexneyeke tund dibe ser civaka Rûsyayê ya wê deme; burokrasî, çîn, bêhêvîbûna mirovên piçûk û girîngiya "dîtinê" (xuyabûnê). Dostoyevsky gotiye: "Em hemû ji saqoyê Gogol derketin" Yanî gelek nivîskarên paşerojê (Kafka, Chekhov û hwd.) ji vê çîrokê îlham girtine. Ew nîşan dide ku çawa tiştekî piçûk (palto) dikare jiyana mirov biguherîne û çawa civak mirovê belengaz dixe bin lingan.
Rojnivîskên Dînekî (Diary of a Madman /1835)
Ev jî çîrokeke kurt e ku bi şêwaza rojnivîskê (bîranîn) hatiye nivîsandin. Yekane berhema Gogol a bi kesê yekem e. Karakterê sereke Aksentiy İvanoviç Poprişçin e, karmendekî pileya nizm ku di nav xwe de pir xwe mezin dibîne lê di rastiyê de tê paşguhkirin.
Çîrok bi rojnivîsên wî dest pê dike: ew ji keça patronê xwe hez dike, lê nikare bigihîje wê. Ew dest bi xwendina nameyên kûçikê keçikê dike (ew bawer dike ku kûçik name dinivîse!), paşê bawer dike ku ew padîşahê Spanyayê ye (ji ber ku di rojnameyê de behsa padîşahê windabûyî tê kirin). Dînîtiya wî gav bi gav zêde dibe: ew dem û mekanê winda dike, xwe wekî Ferdînandê 8'emîn dibîne û di dawiyê de tê veşartin li nexweşxaneyekê (ku ew wekî "Spanya" dibîne).
Ev berhem rexneyeke mezine li ser dîlê civakî, makam û statûyê. Gogol nîşan dide ku çawa mirovê piçûk ji ber ku di civakê de nayê qebûlkirin, ber bi dînîtiyê ve diçe. Di heman demê de, ew rexne li ser sîstema dewletê ya Rûsyayê dike ku mirov dixe bin bandora xewn û xeyalan. Ev çîrok bi henek û trajediyê têkel yek ji pêşengên wêjeya psîkolojîk e.
Ruhên Mirî (Dead Souls/1842)
Ev romana herî mezin a Gogol e (beşa yekem temam bûye, beşa duyemîn wî şewitandiye). Roman bi awayekî serguzêştî hatiye nivîsandin û karakterê sereke Pavel İvanoviç Çiçikov e. Mirovê jîr, xweşbêj lê sextekar.
Çiçikov li gund û bajarokan digere û ji axayan "rûhên mirî" dikire. Çima? Ji ber ku di pergalê de axa li gorî hejmara kesan bac didin dewletê. Mirî hîn di navnîşê de ne ji ber vê yekê ew dikare wan wekî milkê xwe nîşan bide û deyn bigire. Ev plansaziyeke sextekar e ji bo dewlemendbûnê. Di rêwîtiya xwe de, ew bi gelek axayên cuda re dicive: hinek ji wan baş, hinek xirab, hinek pîs û hinek ji wan jî bi temamî "mirî" (ruhê wan tune ye) ne. Roman bi rexne û henekan tije ye. Gogol civaka feodal a Rûsyayê, gendelî, xweperestî û valahiya mirovên dewlemend rexne dike.
Ev berhem ne tenê romaneke mîzahî ye, lê di heman demê de rexneyeke kûr li ser Rûsyayê ye. Gogol dixwest di beşa duyemîn de Çiçikov biguherîne lê wî nikaribû romanê temam bike. “Ruhên Mirî" yek ji romanên herî girîng ên wêjeya Rûsî ye û bandor li Tolstoy, Dostoyevsky û gelekên din kiriye.
