- Aliyê berbiçav ê tundûtûjiya aboriyê girtina rêya li xebatê, desteserkirina dahata jinan, an jî bêparkirina wan a ji çavkaniyên aborî ye. Lêbelê, tundûtûjiya aborî pir caran li ser desteserkirina dem, pêşeroj û jiyana jinê ye.
Dema jinek lênêrîna zarokekî dike, li endamên malbatê yên pîr dinêre, ji bo roja din amadekariyan dike û barê hestyarî yê malê hildigire, ew dîsa û dîsa dixebite. Ew demjimêrên zêde dixebite. Lêbelê, hemû karên ji hêla jinan ve têne kirin wekî 'ked' nayê hesibandin. Keda wan nayê dîtin. Û rojekê, ew newekhevî ewqas normal dibe ku cihê pirsa çima jin xizan in, ji pirseke dinê dihêle: Çima jin nafakayê digirin?
Nîqaşên îro yên li ser nafakayê di pakêta 12'an a reforma dadweriyê de jî li ser vê nedîtbariyê hatine avakirin. Mijara nafakayê tê nîqaşkirin lê belê şîdeta aborî ya ku jin pê re rû bi rû dimînin pir berfirehtir, kûrtir e. Bi mîlyonan jin her roj dixebitin: li kargehan, zeviyan, nexweşxaneyan, dibistanan, şaredariyan, ofîsan, navendên kirînê, atolyeyên tekstîlê û zanîngehan. Lê xebitandin nayê wateya wekheviya aborî.
Ji ber ku sîstema serdest a mêran jinan ji dahatê bêpar dihêle, keda wan bêqîmet dike, dema wan desteser dike, barê lênêrînê dixe ser milên wan û bi asêkirina wan a di nav rejîmeke kedê ya parçekirî de wan hejar dike. Ji ber vê yekê, divê em balê bikişînin ser serdestiya aborî û şîdeta aborî ya ku jin di her aliyê jiyanê de bi wan rû bi rû dimînin.
Veqetandina jinan a ji aboriyê
Bê guman, ravekirina rûbirûbûna jinan a bi tundûtûjiya aborî tenê bi perspektîfa têkiliyên malbatî yên hemdem têrê nake. Ew dirêjî koka aboriyê û guhertina wateya wê dibe. Ji perspektîfeke jineolojîk ve, aborî ji hilberîn, xerckirin û bazirganiyê wêdetir e; ew çalakiya domandina jiyanê ya li gorî nirxên exlaqî yên civakê ye. Ew li ser bicihanîna pêdiviyên mirovan, xwezayê û civakê ye. Bi vê wateyê, aborî li ser jiyanê bi xwe ye. Û mijara yekem a damezrîner a vê aboriya jiyanê jin e.
Jin di navenda xwarin, stargeh, lênêrîn, hilberîn, parvekirin û berdewamiya civakî de bûn. Aborî ji hêla nirxên exlaqî û komunal ên civakî ve ku li dora jinan pêş ket, hate teşekirin. Lêbelê, bi pêşketina şaristaniya ku ji hêla mêran ve serdest bû, aboriyê dev ji hunera rêxistinkirina jiyanê berda û veguherî qadeke hêz, bazar, kelûpel, milk û berhevkirinê. Di vê veguherînê de, jin ne tenê ji aboriyê hatin dûrxistin; bi awayekî xapînoktir, ew bûn bingeha nedîtî ya aboriyê. Keda jinan berdewam kir ku jiyanê bidomîne, lê ew di aboriyê, di nirx, qezenc an hilberînê de nehat hesibandin.
Tam li vir saziya malbatê roleke girîng lîstiye. Her çend malbat dikare bibe qadeke hevgirtinê û jiyana hevbeş, di nav pergala serdest a mêran de ew bûye qadeke ku keda jinan tê kontrolkirin, nayê dîtin û wekî "erka xwezayî" tê pênasekirin. Ji ber ku jin di malê de asê mane, ew ji qada giştî, ezmûnên hevpar ên di navbera jinan de, hevgirtina civakî têne qutkirin. Her malek pir caran dibe qadeke ku jin ji jinên din têne veqetandin; ku lênêrîn, sebir, fedakarî û ked wekî berpirsiyariyên kesane têne pêşkêşkirin.
Lêbelê, bêyî keda lênêrînê ya jinan, ne malbat, ne bazar û ne jî pergal nikare bijî. Aboriya rastîn şiyana domandina jiyanê ye. Ji ber vê yekê, şîdeta aborî ya li dijî jinan dûrxistina jinan a ji rola wan a wekî afirînerên aborî ye.
Aliyê berbiçav ê tundûtûjiya aboriyê girtina rêya li xebatê, desteserkirina dahata jinan, an jî bêparkirina wan a ji çavkaniyên aborî ye. Lêbelê, tundûtûjiya aborî pir caran li ser desteserkirina dem, pêşeroj û jiyana jinê ye.
Nîqaşên nafakayê çima mezin dibin ?
Mijara mafên nafakayê yên jinan bi salan e ku ji ber gelek sedeman mijarek nîqaşê ya domdar e. Di demên dawî de, piştî biryara dawî ya Dadgeha Destûrî, ew wekî mijarek qanûnî ji nû ve derketiye holê. Pirsa ku çima nîqaşên nafakayê îro ji nû ve hatine rojevê pir girîng e.
Ragihandina sala 2025'an a wekî "Sala Malbatê", derxistina fermanên zayendîperest ên li pey hev û derketina vê nîqaşê ya di vê çarçoveyê de hemî polîtîkayên ku armanc dikin bi rêya nafakayê 'malbateke neteweyî' pêk bînin in. Di vê nêzîkatiyê de, jin wekî welatiyên serbixwe û wekhev, wekî mijaran nayên dîtin. Ew wekî hilgirên saziya malbatê, nûnerên rola dayiktiyê û garantorên yekparebûna malbatê têne pênasekirin. Hevberdan ne wekî mafekî ji bo azadiya jinan tê hesibandin, lê wekî hilweşandina avahiya malbatê tê hesibandin. Tam ji ber vê sedemê, nîqaşa nafakayê rasterast bi mafê jinan ê avakirina jiyanek serbixwe ve girêdayî ye.
Mixabin, di van nîqaşan de, şîdeta fizîkî, psîkolojîk û aborî ya ku jin dikişînin û her weha salên xebata lênêrînê ya ku ew dikin, nayên dîtin. Berevajî vê, vegotina mexdûriyeta mêran di navenda nîqaşê de tê danîn. Lêbelê, daneyên heyî wêneyekî bi tevahî cuda nîşan didin. Li gorî lêkolîna Weqfa Piştgiriya Jinan, piraniya dayîna nafakayê ya ku tê dayîn di bin 1,000 Lîreyên Tirkî de ye. Mîqara nafakayê, ji têgihîştina di raya giştî de tê avakirin dûr e.
Herwiha, rapora Navenda Mafên Jinan a Baroya Amedê ya li ser lêkolîna dosyayên dozê ya di navbera salên 2017-2018'an de û daxuyaniyên fermî nîşan didin ku beşek girîng ji dayinên nafakayê yên hatine dayîn an qet nehatine dayîn an jî bi awayekî ne rêkûpêk hatine dayîn. Ji ber vê yekê, tiştê ku îro tê nîqaşkirin, afirandina têgihiştinek bi mînakên sînorkirî ye. Tiştê ku vediguhere êrîşek li ser jinan, sînordarkirina bêtir a ewlehiyek aborî ye.
Nîqaş ne li ser wê yekê ye ku çima jin nafakayê distînin, lê li ser wê yekê ye ku çima mêr didin. Bal ne li ser wê yekê ye ku çima jin feqîr dibin, lê belê li ser wê yekê ye ku çima nafaka berdewam dike û heta kengî ye. Ji ber vê yekê, nîqaşa li ser nafakayê bêtir li ser bingehek îdeolojîk û siyasî tê meşandin ne li ser rastiya aborî.
Azadiya jinan û mafê jiyanê
Her êrîşek li ser azadiya aborî ya jinan di heman demê de destwerdanek li jiyana wan e. Neçarhiştina jinan, bêparhiştina jinan a ji derfetên avakirina jiyaneke serbixwe, encamên pergala serdest a mêran û newekheviya zayendî ya ku ew diafirîne ne. Li Tirkiyeyê, her sal bi sedan jin ji ber ku dixwazin zewacê bi dawî bikin bi gef, bi tundûtûjiyê rû bi rû dimînin, an jî tên kuştin. Ji ber vê yekê, nîqaşa nafakayê ne tenê mijareke aborî ye. Ew li ser mafê jinan e ku ji tundûtûjiyê birevin, jiyana xwe ava bikin, bijîn û di jiyaneke ku li ser keda xwe hatiye avakirin de bi azadî bijîn. Nafaka ne bi awayekî madî, lê bi awayekî sembolîk vê mafî temsîl dike.
Îro, li şûna ku em nîqaş bikin ka divê dayîna nafakayê çend salan bidome, em jin nîqaş dikin ka çima jin hîn jî barê herî giran ê xizaniyê hildigirin. Em ji bo civakekê têdikoşin da ku jin ji her cure tundûtûjiyê azad bin û ew bikaribin bi nasnameya xwe ya jinane bijîn û ew bikaribin azad bibin. Jiyanek demokratîk û wekhev tenê bi wê astê pêkan e û em jiyanê bi keda xuya ya jinan dewlemend bikin. Her jinek a jiyanê diparêze di heman demê de damezrînera siberojek azad e.
KOVARA JINÊ / NEWROZ UYSAL
