- Bindestkirina jinan bûye modelek ji bo bindestkirina civakê. Her ku serdestiya mêran zêde bûye, dewlet mezin bûye û her ku dewlet mezin bûye, şer zêde bûne û her ku şer zêde bûne, civak ketiye bin kontroleke mezintir. Ji ber vê yekê, pirsgirêka mêraniyê nikare tenê di çarçoveya têkiliyên jin-mêr de were çareserkirin. Pirsgirêka mêraniyê di heman demê de pirsgirêkek desthilatdariyê, dewletê û şaristaniyê ye.
Cîhan û bi taybetî Rojhilata Navîn, niha ne tenê di serdemeke krîzên aborî, siyasî û ekolojîk de, lê di heman demê de di krîzeke kûr a rastiya civakî de derbas dibe. Parçebûna xwezaya civakî, hilweşîna civaka exlaqî û siyasî û dûrketina takekesî ya ji xwe û jiyanê encamên bingehîn ên ku ji hêla zîhniyeta dewleta neteweyî, pergala serdest a mêran û modernîteya kapîtalîst ve hatine afirandin in. Di dilê vê krîzê de koletiya dîrokî ya rizgariya jinan û avakirina têgeha mêraniyê ya ku ji hêla vê koletiyê ve hatiye biteşekirin heye. Li dijî nasnameya jinê ya ku ji hêla dewleta neteweyî ya serdest a mêran ve hatiye kolekirin, jinan di seranserê dîrokê de bîranînek berxwedan û têkoşînê afirandine. Ev têkoşîn, bi rizgariya jinan wekî hêza pêşeng, di rastiyê de rizgariya civakê ye. Bê guman, têgeha mêraniyê ji vê yekê nayê derxistin; ew mêrê azad jî ava dike.
Têkoşîna Rizgariya Jinan têkoşînek e ji bo ji nû ve kifşkirina azadiya civakî û careke din eşkerekirina rastiyê. Ji vê perspektîfê ve, dîrok eşkere dike ku windakirina azadiyê ya yekem û herî bingehîn a mirovahiyê di warê rizgariya jinan de çêbûye. Paşketina rola pêşeng û damezrîner a jinan di jiyana civakî de bû sedema pêşketina têkiliyên hêzê, avakirina avahiyên hiyerarşîk û danîna bingehên şaristaniya dewletparêz. Ji ber vê yekê, pirsgirêka rizgariya jinan ne tenê pirsgirêkek jinan e, lê nakokiya bingehîn a di dilê hemî pirsgirêkên civakî de ye.
Di heman demê de bi bêparkirina azadiya jinan re, nasnameyeke nû ya mêranî hatiye avakirin. Ev mêranî ne rastiyeke xwezayî ye, lê belê avahiyeke dîrokî ye ku li gorî pêdiviyên pergalên desthilatdariyê hatiye biteşekirin. Mêranî, ku bûye wesîleya şer, serdestî, milk û serdestiyê, bûye yek ji amûrên bingehîn ên koletiya jinan û kontrolkirina civakê. Çareserî ji bo vê pirsgirêka kûr gengaz e û di destê mirov de ye.
Ji ber vê yekê, avakirina civakeke demokratîk ne tenê pêşxistina rizgariya jinan e, lê di heman demê de hilweşandin û veguherandina pergala serdest a baviksalar e jî.
Di seranserê dîrokê de, sîstemên şaristaniya serdest ne tenê bi rêya saziyên aborî û siyasî, lê di heman demê de bi rêya qalibên derûnî jî xwe ji nû ve hilberandine. Hilgirê herî bihêz ê van qalibên derûnî mêraniya serdest bûye.
Bi pêşketina şaristaniya dewletparêz re, mêraniyê karakterê desthilatdariyê di hundirê xwe de temsîl kiriye. Taybetmendiyên wekî bikaranîna hêzê, serdestî, kontrol, xwedîderketin û rêvebirin wekî taybetmendiyên xwezayî yên mêraniyê hatine pêşkêşkirin. Werin em ji bûyerek ku me hemûyan di jiyanê de bêhejmar caran şahidî kiriye nîşan bidin: sinetkirina zarokekî kur di 3-4 saliya xwe de, dibe ku hîn zûtir jî, bi def û zurneyê, bi coşek mezin û îlankirina ku ew "dibe mêr" tê pîrozkirin. Ev têgeha mêraniyê ye ku dewletê di civakê de çandiye. Ji bo jinan, rastiyek civakî hebû ku me regila xwe ya biyolojîkî ya yekem demek dirêj veşart, wekî tiştek be ku em jê şerm bikin. Cudahiya di navbera van herduyan de niha mijarek e ku em hemû dikarin bi saetan nîqaş bikin.
Bindestkirina jinan bûye modelek ji bo bindestkirina civakê. Her ku serdestiya mêran zêde bûye, dewlet jî mezin bûye û her ku dewlet mezin bûye, şer jî zêde bûne û her ku şer zêde bûne, civak jî ketiye bin kontroleke hîn mezintir. Ji ber vê yekê, pirsgirêka mêraniyê nikare tenê di çarçoveya têkiliyên jin-mêr de were çareserkirin. Pirsgirêka mêraniyê di heman demê de pirsgirêkek desthilatdariyê, dewletê û şaristaniyê ye.
Modernîteya kapîtalîst ev pêvajoya dîrokî aniye lûtkeya xwe. Reqabet, takekesîtî, tenê xerckirin û xwesteka desthilatdariya bêdawî wekî taybetmendiyên bingehîn ên mêraniya modern hatine pesinandin. Bi vî awayî, mêran ne tenê bi jinan re, lê di heman demê de bi xwezayê, civakê û heta bi hebûna xwe re jî têkiliyek xerîb pêş xistine.
Sîstema serdest, her çend hin îmtiyazan pêşkêşî mêran dike jî, ew ji hest, têkiliyên wan ên civakî û nirxên jiyana azad jî dûr xistiye. Ji ber vê yekê, pirsgirêka mêraniyê ne tenê pirsgirêkek e ku jin pê re rû bi rû dimînin, lê di heman demê de krîzeke mirovbûnê ye ji bo mêran jî.
Paradîgmaya modernîteya demokratîk çareseriyên pirsgirêkên civakî ne di ji nû ve dabeşkirina desthilatdariyê de, lê di derbaskirina têkiliyên desthilatdariyê de digere. Ev nêzîkatî rizgariya jinan wekî pîvanek bingehîn a rizgariya civakî dihesibîne.
Pêşketina rizgariya jinan pêşketina civateke demokratîk e. Lêbelê, ev pêvajo bêyî veguherîna zihniyeta serdestiya mêran nikare biqede. Ji ber ku serdestiya mêran ne tenê di saziyan de, lê di ziman, çand, malbat, perwerde û pratîkên jiyana rojane de jî bi berdewamî tê hilberandin.
Di vê nuqteyê de, veguherîna mêraniyê wekî karekî civakî yê stratejîk derdikeve holê. Her mêrê ku dixwaze bibe mijara civatek demokratîk, divê pêşî li dijî hişmendiya otorîter a ku di hundurê xwe de hildigire têbikoşe. Mirovê ku çanda serdestiyê nepirse, nikare bibe damezrînerê jiyana demokratîk.
Veguherîna mêraniyê ne piştgiriyek derveyî ye ku ji têkoşîna jinan re tê dayîn, lê beşek pêwîst a rizgariya civakî ye. Rizgariya jinan û rizgariya mêran nikarin ji hev cuda werin nirxandin. Heta ku serdestiya li ser jinan berdewam bike, mêr dê berdewamî bibin girtiyên pergala serdestiyê.
Ji ber vê yekê, têkoşîna ji bo civakek demokratîk di heman demê de têkoşîna mêran e ku ji girêdayîbûna xwe ya bi desthilatdariyê derbas bibin.
Jîneolojî, wekî lêgerînek li ser rastiya civakî ya ku navenda wê jin e, nêzîkatiyek nû ji bo pirsgirêka mêraniyê pêş dixe. Ev nêzîkatî mêraniyê red nake, lê belê wê li gorî pîvanên jiyaneke azad ji nû ve pênase dike.
Veguherîna mêraniyê tenê bi perwerdehiya takekesî an rêziknameyên qanûnî nayê bidestxistin. Veguherînek temamî ya zihniyeta civakî pêdivî ye. Ji nû ve xurtkirina nirxên civakî yên exlaqî û siyasî, pêşxistina jiyana komunal a demokratîk û civakîkirina rizgariya jinan stûnên bingehîn ên vê veguherînê ne.
Avakirina civatek demokratîk meşek dîrokî ya ber bi azadiyê ve ye ku li kêleka şoreşa jinan pêş ketiye. Ev meş ne tenê armanca rizgarkirina jinan e, lê di heman demê de armanca mirovkirina mêraniyê ya bi azadkirina wê ya ji avahiyên desthilatdariyê ye.
Îro, veguherîna mêraniyê yek ji erkên neçar ên têkoşîna ji bo civatek demokratîk e. Ji ber ku civatek ku jin tê de azad nebin nikare azad be, mîna ku civatek ku mêraniya wê nehatiye veguheztin nikare demokratîk bibe.
Riya azadiya civakî di avakirina jiyanek nû de ye ku li ser bingeha rizgariya jinan e. Avakirina vê jiyanê tenê bi hilweşandina mêraniya serdest, pêşxistina mêrê azad û civakîkirina yekîtiya wekhev, azad û demokratîk a jin û mêran pêkan e.
Şoreşa jinan ne tenê derfetek ji bo rizgariya jinan e, lê ji bo hemî mirovahiyê ye. Veguherîna mêran beşek neqetandî ya vê şoreşê ye. Civatek demokratîk dê navê jiyanekê be ku li ser bingehên rizgariya jinan û mêrê azad ji nû ve were avakirin
KOVARA JINÊ / BAŞAK SARIDAL
