- Çîrok di nava gelan de xwediyê cihekî taybet e. Her tim bandora xwe li ser pêşketina ziman kiriye. Rastiyên civakî di nava xwe de vehewandiye û peyamên girîng derxistiye pêş.
Çîrok li gor ziman, erdnîgarî, çand, huner û şêwaza jiyana civakan bi teşe dibe. Gelek rastiyan û mijaran jî di nava xwe de vedihewîne. Yek ji beşa girîng a wêjeyê ye. Wêje jî beşeke girîng a hunerê ye. Li cîhanê gelek şêweyên hunerî hene. Ev şêwe li gelek şaxan têne dabeşkirin. Mînak muzîk, wênesazî, şano û drama ne, lê wêje mînakek din e. Şêweyên hunerî yên ji şaxa edebî têne afirandin wekî hunerên edebî têne binavkirin. Hunerên edebî, bi dorê, li gelek celeban têne dabeşkirin. Yek ji van çîrok e. Çîrok çi ye û taybetmendiyên wê çi ne? Derbarê hêman û cureyên çîrokê de çi agahî hene? Çîrok di warê wêjeyê de yek ji şêweyên hunerî yên edebî ye. Çîrok gelek caran di jiyana zarokan de jî cihekî taybet girtiye û dayikan berî xewên şevan ji zarokên xwe re çîrok gotine.
Çîrok şaxek ji hunera edebî ye. Wêje gelek cureyên edebî dihewîne û çîrok di nav wan de cihekî girîng digire. Gelek caran mirovan xwestina hestên xwe bi rêya çîrokê jî vebêjin. Wekî rêyeke ravekirina peyamekê jî girtine dest. Çîrok parastina hafizaya civakê ye jî. Wexta mirov bixwaze gelekî nas bike dikare li çîrokên wan jî guhdar bike. Çîrok bûyerên rastîn an xeyalî, pêşkêş dike. Bi gelemperî, ew şêwazek vegotinê ya kurt in. Tevî kurtbûna xwe, ew xwedî wateyek kûr in. Ew cureyek e ku armanc dike xwendevan bi rêya çîrokbêjiyê agahdariya bêtir û girîngtir berhev bikin. Wexta teknolojî ewqas pêş neketibû şevbihêrk dihatin lidarxistin. Di van şevbihêrkan de çîrok dihatin gotin. Ev weke çandeke girîng di nava civakê de rûniştibû. Çîrok şêweyekî hunerî yê edebî ye ku bûyerên rastîn, xeyalî, an jî yên mimkun bi şêweyê pexşanê ji mirovan re vedibêje. Çîrok ne vegotinên dirêj in; ew cureyek in ku bûyeran bi kurtasî pêşkêş dikin û eşkere dikin.
Çîrok di wêjeya kurdan cihekî taybet digire. Gelek rastiyên civakî bi saya denbêjan û vegotina çîrokan hatiye heta roja îro. Çîrok bi gelemperî cureyek e ku ji şeş hêmanan pêk tê: karakter, çîrok, dem, cih, vebêj û perspektîfa ku çîrok jê tê vegotin. Hêmana karakter hebûna karakteran di çîrokê de nîşan dide. Çîrok bûyerên ku di çîrokê de diqewimin in. Çîrok her wiha rêza ku bûyer tê de diqewimin nîşan dide. Dem ew hêman e ku serdema ku bûyerên çîrokê lê diqewimin nîşan dide. Cih ew hêman e ku cihê ku bûyer û karakterên çîrokê lê ne nîşan dide. Çîrok bi gelek aliyên xwe balê dikşîne ser xwe û hêviyekê di xwe de vedihewîne. Çîrok bandorê li ser pêşketina zarok û civakê jî dike. Ew cureyekî ji bo pêşketina hişmendiya civakî ye jî.
Çîrok dikare mijara empatiyê jî derxe pêş û agahiyê jî bide mirovan. Ev du taybetmendiyên wê yê girîng in. Li ser pêşketina kesayeta mirovan jî bandorê dike. Her wiha bandorê li ser tevgera mirovan dike û têkiliya di navbera wan de xurt dike. Cureyên çîrokan li sê cureyên cuda têne dabeşkirin: çîroka bûyerê, çîroka rewşê û çîroka modern. Çîroka bûyerê ji vegotin, çalakiya bilindbûyî û çareseriyê pêk tê. Di vê cureyê de, bûyerek heye ku diqewime û çareser dibe. Çîroka rewşê, berevajî çîroka bûyerê, bûyerek tune. Ew beşek ji rojek asayî vedibêje. Ji ber ku di vê cureyê çîrokê de bûyer tune, encam jî tune. Ji hêla din ve, çîroka modern tiştên asayî yên ku mirov di demên normal de pê re rû bi rû dimînin vedibêje lê bi zêdekirina hestekî neasayî. Çîrok bi van taybetmendiyên xwe derdikeve pêş. Ew bandoreke mezin li ser pêşketina mejiyê mirovan jî dike. Ji Zanîngeha Missouri-St Louis, Joseph Carroll dibêje mirov çiqasî çîrokan bixwînin ewqasî hestê wan ê empatiyê jî pêş dikeve.
Çîrok xeyalên mirovan pêş dixe. Hêza wan pêş dibe. Çîrok hebûna gelekî ispat dike. Loma gelek çîrokên bi zimanê Kurdî di binê navê wergerê de hatiye xwestin bibe malê gelên dinê. Şengê û Pengê, Lawikê Keçel, Keça Kumsor û gelek çîrokên dinê tevî ku çîrokên bi Kurdî ne lê belê di bin navê wergerê de wekî ku çîrokên gelên wekî dinê bin hatine nîşandan. Çîrok dewlemendiya civakekê ye. Ji ber dewlemendiyek e loma jî bi salan hatiye xwestin çîrokên kurdan wekî çîrokên gelên dinê bên nîşandan. Ev jî wê maneyê ku divê kurd xwedî li çîrokên xwe li çanda xwe li hunera we li ax û hebûna xwe xwedî derkevin.
NAVENDA NÛÇEYAN
