- Têkoşîna ji bo bîranînê li vir dibe beşek ji têkoşîna edaletê ya jêneger. Ji ber ku bêdengiya ku piştî mirina jinan tê ne tenê ji jibîrkirina civakî derdikeve. Neafirandina rastiyê, windabûna dozên ji nîqaşa giştî, rastiya ku navên jinan tenê di têkiliyê de bi mirina wan re têne behskirin û awayê ku her kuştinek nû ya berê vedişêre, hemî bîranînek civakî diafirînin ku berdewamiya tundûtûjiyê vedişêre.
Dema jinek tê kuştin, ne tenê jiyaneke kurtkirî dimîne, lê pir caran pirsên bêbersiv, erkên nehatine bicihanîn û malbateke ku bi lêgerîna edaletê re mijûl dibe dimîne. Piştre nûçeya mirina jineke din tê. Nav, bajar, dîrok diguherin; lê şîdeta sîstematîk a li dijî mafê jiyanê yê jinan, zîhniyeta serdest a mêran ku vê şîdetê gur dike û mekanîzmayên ku bêcezatiyê hilberînin berdewam dikin. Rastiya ku jiyana jinekê dikare çend rojan bibe mijara nîqaşa giştî, dozek ku bi salan li dadgehê dirêj dibe, dike ku pirs bê kirin ka berpirsiyariya parastina mafê jiyanê heta çi radeyê tê bicihanîn.
Dema ku em dibêjin kuştinên jinan siyasî ne, em tam behsa vê berdewamiyê dikin. Ji ber ku şîdeta mêran ne berhevoka hêrsa takekesî ya serbixwe an jî sûcên munferit e. Ew yek ji wan nîşaneyên herî giran ên serdestiya dîrokî ye ku li ser jiyan, laş, ked û biryarên jinan tê meşandin. Ev serdestî ne tenê ji hêla kiryarên mêrên ku şîdetê pêk tînin, lê di heman demê de ji hêla gotarên siyasî yên ku wekheviya jinan dikin asta duyem, saziyên ku rolên zayendî ji nû ve hildiberînin, pratîkên ku giliyên şîdetê bêbandor dikin û carinan nêzîkatiyên cudakar ên ku di pêvajoyên dadwerî de têne dîtin jî tê xurtkirin.
Nobeta Jin, Bîr û Edaletê ku me li Amedê jinan da destpêkirin, encama îradeya me ye ku em vê nîqaşê bi israr û bi biryardarî vegerînin qada giştî. Nobeta ku di 6'ê Cotmehê de li ber Dadgeha Amedê li ser banga Tora Têkoşîna li dijî Tundûtûjiyê ya Amedê dest pê kir û dê her Sêşemê deh hefteyan berdewam bike, protestoyek kolektîf e li dijî kuştina jinan, nelêkolîna mirinên gumanbar ên jinan û ji nû ve hilberîna bêcezatiyê bi awayên cûrbecûr. Lêbelê, pênasekirina vê protestoyê tenê wekî daxwaza edaletê piştî mirinê dê ne temam be. Nobeta me parastina mafê jiyanê yê jinan, eşkerekirina rastiyê ye. Ji ber ku edalet ne tenê mekanîzmayek e ku piştî mirinê tê bikaranîn; ew tevahî garantiyên civakî û qanûnî ye ku dê domandina jiyana jinan misoger bike.
Ji ber vê yekê, bêcezatî tenê bi beraetkirina li dadgehê an jî bi giraniya cezayê nayê ravekirin. Negirtina giliyên tundûtûjiyê ya bi awayekî ciddî, nekomkirina delîlan a di wextê xwe de, meşandina lêpirsînan a li ser bingeha texmînên teng, nirxandina daxuyaniyên jinan a bi qalibên zayenda civakî û nekarîna bi bandor a bi bidawîkirina darizandinan hemî pêvajoyên bi hev ve girêdayî ne ku xetera bêcezatiyê zêde dikin. Bi taybetî, di darizandinên kuştinên jinan de, hesûdiya sûcdar, xwesteka jinê ya ji hev veqetandinê, an jî şêwaza jiyana wê di navenda nîqaşê de carinan dibe sedema avakirina zimanekî ku sûcdar ji berpirsiyariya tundûtûjiyê azad dike. Divê balê nekişîne ser sedema ku jin çima veqetiyaye, çima wê xwestiye veqete, an çima wê şêwazek jiyanek taybetî hilbijartiye; berevajî vê, divê ew darizandin li ser kiryarên sûcdar û berpirsiyariya wan a qanûnî be. Fikra ku îradeya azad a jinan dikare tundûtûjiya mêran rewa bike, li ber qanûnê ti rewatiya wê tune.
Mirina gumanbar a jinan yek ji deverên herî ciddî û krîtîk ên vê wêneyê pêk tîne. Di destpêkê de, nirxandina mirina jinê wekî xwekuştin an qezayê, erka lêkolîna hemî aliyên bûyerê ji holê ranake. Berevajî vê, divê şert û mercên mirinê, dîroka tundûtûjiya berê, gefên gengaz, delîlên dîjîtal û fîzîkî, îfadeyên şahidan û encamên lêkolînên dadwerî hemî bi hev re werin nirxandin. Girêdana mirinek gumanbar a bi sedemek taybetî ya bêyî lêpirsînek têrker ne tenê rê li ber lêgerîna rastiyê digire, lê di heman demê de garantiyên prosedurî yên mafê jiyanê jî têk dibe. Erka meşandina lêpirsînek bi bandor beşek yekgirtî ya berpirsiyariya dewletê ye ku rêzê li mafê jiyanê bigire û biparêze.
Têkoşîna ji bo bîranînê li vir dibe beşek ji têkoşîna edaletê ya jêneger. Ji ber ku bêdengiya ku piştî mirina jinan tê ne tenê ji jibîrkirina civakî derdikeve. Neafirandina rastiyê, windabûna dozên ji nîqaşa giştî, rastiya ku navên jinan tenê di têkiliyê de bi mirina wan re têne behskirin û awayê ku her kuştinek nû ya berê vedişêre, hemî bîranînek civakî diafirînin ku berdewamiya tundûtûjiyê vedişêre. Ji ber vê yekê, bîranîn ji pratîkek bîranîna rabirdûyê pir zêdetir e. Bîranîn tê wateya şopandina pirsên bêbersiv û avakirina îradeyek kolektîf a li dijî bêqîmetkirina jiyana jinan.
Lêbelê, pêwîst e ku em sînorkirinên avakirina bîra jinan a tenê bi rêbazên mirina wan bibînin. Dema ku em tundûtûjiya mêran a ku jiyana jinan bi dawî kiriye eşkere dikin, divê em bi çîrokek ku wan tenê wekî qurbaniyên tundûtûjiyê pênase dike ve sînordar nekin. Her jineke ku hatiye kuştin xwedî jiyan, ked, têkilî, xewn, têkoşîn û îradeya xwe ya ji bo pêşerojê bû. Tiştê ku tundûtûjiya mêran hilweşîne ne tenê jiyana biyolojîk e; ew hemî îhtîmalên pêşerojê ne ku jinek dikare ava bike. Ji ber vê yekê, bîra femînîst hewce dike ku jinan ne tenê bi awayê ku ew hatine kuştin, lê di heman demê de bi awayê ku ew jiyane, li ber xwe dane û daxwazên wan ên ji bo azadiyê jî werin bîranîn. Li dijî zimanê tundûtûjiya serdest a mêran ku jinan bi mirinê pênase dike, divê em bîranînekê ava bikin ku jiyana jinan navendî bike.
Kombûna me ya li ber dadgeha Amedê jî bi vê berpirsiyariya dîrokî û siyasî ve girêdayî ye. Dadgeh ne tenê cihên ku jin serlêdanên qanûnî dikin an jî darizandin lê têne kirin in. Ew di heman demê de şahidên daxwazên parastinê, lêgerîna rastiyê, hêviyên nehatine bicîhanîn ên edaletê û têkoşînên ku bi salan dom dikin in. Çalakiya me ya nobedariyê li ber dadgehê ji bo bersivdayîna rasterast a daxwazên me yên di derbarê serxwebûna dadweriyê û mecbûriyeta wê ya ku lêpirsînên bi bandor li ser kesên berpirsiyar ên vê yekê bike ye.
Sînordarkirina têkoşîna li dijî şîdeta li dijî jinan bi nêzîkatiyek malbat-navendî re jî di vî warî de pirsgirêkek cidî ye. Mafê jiyanê yê jinan nikare bi yekparçeyiya malbatê an parastina rolên civakî yên kevneşopî ve girêdayî were hesibandin. Jin xwedî mafên serbixwe ji her têkiliyek malbatî ne. Di pergalek siyasî de ku mafê jiyanê yê jinan dikare ji bo nîqaşê vekirî be, girîng e ku têkoşîna rêxistinkirî ji bo pêkanîna bi bandor a van destkeftiyan û her weha ji bo parastina wan berdewam bike.
Di vê têkoşînê de, em edaletê tenê bi cezakirina sûcdaran ve sînordar nakin û em bîranînê tenê bi bîranîna windayan ve sînordar nakin. Edalet şiyana jinan e ku bêyî ku bên kuştin bijîn; bîranîn îradeya veguherîna pêşerojê ye bêyî ku şert û mercên ku ev mafê jiyanê tê de hatiye binpêkirin ji bîr bikin. Çawa ku piştî mirina jinekê lêgerîna rastiyê girîng e, bi heman rengî afirandina şert û mercên pêwîst ji bo pêşîgirtina li êşa jineke din a heman tundûtûjiyê jî girîng e.
Ji ber ku bîranîna jinan ne tenê bîranîna kesên ku me winda kirine ye, lê di heman demê de bîranîna kesên ku me dev ji wan bernedaye jî ye. Her çalakiya nobedariyê ji me re tîne bîra me ku parastina mafê jiyanê yê jinan berpirsiyariyeke nayê înkarkirin e. Em ê jinên kuştî ji bîr nekin; lêbelê, em ê têkoşîna xwe tenê bi bîranîna wan sînordar nekin. Berpirsiyariya me ya rastîn ew e ku em pêşerojekê ava bikin ku tê de di çalakiya nobedariya edaletê ya din de navê tu jinê neyê gotin.
Bîra me ber bi rabirdûyê ve ye, têkoşîna me jî ber bi pêşerojê ve. Û em ê parastina mafê jiyanê yê jinan ne wekî mijarek şînê, lê wekî têkoşînek ji bo azadiyê bibînin.
KOVARA JINÊ / ÎREM ÎLHAN
