- 21 sal piştî koça dawî ya Merziye Ferîqî, dengê wê hîn jî di nav Kurdan de tê bihîstin. Stranên wê yên li ser welat, evîn û berxwedanê, di nav bîranînên gelê Kurd de cihê xwe parastine. Ji Merîwanê heta Sine, ji çiyayên Kurdistanê heta sirgûna Swêdê, çîroka wê bi deng û stranê ve hat nivîsandin.
Hunermend û stranbêja Kurd Merziye Ferîqî, ku yek ji dengên girîng ên muzîka Kurdî ya Rojhilatê Kurdistanê bû, beriya 21 salan koça dawî kir. Lê mirina wê nekarî dengê wê bide rawestandin. Stran, awaz û berhemên wê hîn jî di nav gel de tên guhdarkirin û bi bîranînên nifşên cuda re dijîn. Merziye bi dengê xwe evîn, êş, welat, azadî û jiyana jinên Kurd anî ziman û di dîroka muzîka Kurdî de cihê xwe da çêkirin.
Merziye di temenê 47 salî de, li Stockholmê, ji vê dinyayê koç kir. Lê 21 sal piştî mirina wê jî dengê wê hîn di nav bîra Kurdan de ye. Ji bo gelek kesan, navê Merziye tenê navê stranbêjekê nîne; ew navê jinekê ye ku huner, jiyan û berxwedanê bi hev re girê da.
Ji Merîwanê heta Sine
Merziye Ferîqî, ango Merziye Şehab Ebdula, di sala 1958’an de li bajarê Merîwanê, li Rojhilatê Kurdistanê, ji dayik bû. Her çiqas malbata wê bi eslê xwe ji Sineyê be, zarokatiya wê li Merîwanê derbas bû. Li wir xwendina seretayî û navîn qedand. Hêza wê ya ji bo stran û muzîkê ji temenê biçûk ve xuya bû. Di temenê neh salî de eleqeya wê bi stran û şanoyê dest pê kir. Di çalakiyên dibistanê de beşdarî bernameyên hunerî dibû û hêdî hêdî deng û awaza wê ji nav hawîrdora dibistanê derbasî jiyana hunerî bû.
Di destpêka jiyana xwe ya hunerî de Merziye bi stranên Fetanî Welîd ên bi zimanê Farisî re eleqedar bû. Lê şert û mercên siyasî û zordariya li ser çanda Kurdî bandoreke mezin li ser wê kir. Ew ji stranên bi Farisî dûr ket û zimanê Kurdî kir bingehê xebata xwe ya hunerî. Ev gav ji bo Merziye tenê guhertina zimanê stranbêjiyê nebû; di heman demê de vegera wê bû bo nasname, ziman û dengê xwe.
Mamostetî û destpêka hunerê
Piştî xwendina seretayî, di salên 1970’an de Merziye çû Sine û li wir di beşa mamostetiyê de xwendina xwe ya amadeyî qedand. Piştî xwendinê li gundekî nêzîkî Merîwanê wek mamoste dest bi kar kir. Mamostetî di jiyana wê de tenê pîşeyek nebû; ew bi civakê, zarokan û jiyana rojane ya gelê xwe re girêdayî bû. Di sala 1977’an de, bi Koma Muzîkê ya Sineyê re dest bi xebata hunerî kir û derket ser dike. Ev yek ji qonaxên girîng ên jiyana wê ya hunerî bû. Dû re, piştî demekê, vegeriya Sine û dîsa wek mamosteya dibistana seretayî kar kir. Lê muzîk û stran jiyanek din jî ji bo wê ava kiribûn.
Merziye û Nasir Rezazî: huner û jiyanek hevpar
Di sala 1978’an de Merziye bi stranbêj û hunermendê navdar ê Kurd Nasir Rezazî re zewicî. Herdu ne tenê di jiyana malbatî de, lê di jiyana hunerî û siyasî de jî li kêleka hev bûn. Di heman serdemê de, şert û mercên siyasî yên Îranê li ser Kurdan giran dibûn. Merziye û Nasir ji ber çalakiyên wan ên siyasî ketin bin çavdêriya desthilatdariya Îranê. Merziye demekê hate girtin û mafê mamostetiyê jî ji destê wê hate standin. Ji wê demê û pê ve, huner ji jiyana wê ya siyasî û civakî bêtir li hev girêdayî bû. Stran ji bo wê tenê awayekî xweşî û hunerî ya vegotina hestan nebû; ew bû serişteyek ji bo ragihandina dengê gelê xwe.
Ji bajêr ber bi çiyayan ve
Di destpêka salên 1980’an de, piştî ku Komara Îslamî ya Îranê kontrola li ser gelek bajarên Rojhilatê Kurdistanê xurt kir, Merziye nekarî li bajarê xwe bimîne. Ew bi Nasir Rezazî re ber bi çiyayan ve çû û di nava hêzên pêşmerge yên Komalê de xebata xwe domand. Li çiyayan jî huner ji jiyana wê dûr neket. Berevajî, stran li wir bû parçeyek ji jiyana rojane, bîranîn û berxwedanê. Merziye hinek ji stranên xwe li çiyayan tomar kir. Dengê wê bi rêya radyoyên Kurdî gihişt gelek deverên Kurdistanê û ji bo nifşekê bû dengê wê serdemê.
Yek ji berhemên ku navê wê zêdetir belav kir, stran û sirûda “Silaw bo Pêşmerge” bû. Bi vê berhemê û berhemên din re, dengê Merziye ji çiyayan derbasî radyoyan û ji radyoyan derbasî mal û dilên gelê Kurd bû.
Dengê jinê di nav stranê de
Merziye Ferîqî tenê stranên netewî û şoreşgerî nedigot. Di repertûara wê de evîn, xem, bîranîn û hestên mirovan jî cihê xwe hebûn. Lê taybetmendiyek girîng a hunera wê ew bû ku wê bi dengê xwe cih da hest û êşên jinên Kurd. Wê di derbarê jiyana jinan, zordestî û çewisandina li ser wan jî got. Di stranên wê de dengê jinekê hebû ku dixwest xwe bi zimanê xwe, bi hestên xwe û bi hunera xwe îfade bike. Ji ber vê yekê, hunera Merziye ne tenê di çarçoveya muzîkê de, lê di warê jiyana civakî ya jinên Kurd de jî dikare were xwendin.
Wê li dijî hin kevneşopiyên baviksalarî û kevneperestiyên ku jiyana jinê teng dikirin dengê xwe bilind kir. Bi vê yekê, Merziye di nav hunermendên jin ên Kurd de cihê taybetek girt; jinek ku ne tenê stran digot, lê bi hunera xwe li ser jiyana jinê û mafê wê yê dengdanê jî radiwestiya.
Hunera li sirgûniyê
Di nîvê salên 1980’an de Merziye bi malbata xwe re derbasî Swêdê bû. Sirgûn ji bo wê dawîbûna ne diwiya jiyana hunerî bû lê warekî nû bû. Berevajî, li Swêdê jî xebata xwe ya ji bo muzîka Kurdî domand. Di salên sirgûnê de, wê konser dan û berhemên nû çêkirin. Di sala 1994’an de bi Nasir Rezazî re albûmek hevpar derxist û li welatên cihê beşdarî konser û çalakiyên hunerî bû. Dengê wê herwiha bi rêya televîzyonên Kurdî gihişt malên Kurdan li Ewropa û deverên din.
Merziye di sirgûnê de jî ji mijarên jinan dûr neket. Beşdarî çalakiyên derbarê mafên jin û zarokan bû. Di televîzyona Medya TV de jî bernameyek li ser mafên jinan pêşkêş kir. Ji vê aliyê ve, hunera wê bi jiyana civakî û pirsgirêkên rojane yên mirovan re her ku diçe bêtir têkildar bû.
Deng, awaz û şêwazek taybet
Di hunera Merziye de deng tenê serişteyek ji bo gotina stranê nebû. Awaz, şêwaz û awayê wê yê îfadeyê hêmanên sereke yên hunera wê bûn. Dengê wê bi hêz bû, lê di heman demê de dikaribû hestên nerm, xemgîn û evîndar jî bide gihandin. Wê bi muzîk û gotinên Kurdî re şêwazek taybet ava kir. Stranên wê ji bo gelek Kurdan bi bîranînên serdemekê ve girêdayî ne: çiya, sirgûn, welat, evîn, xem û hêviya vegerê. Ji ber vê yekê, Merziye di muzîka Kurdî de ne tenê wek stranbêjeke serdemê tê bibîranîn. Dengê wê di nav bîra kolektîf a Kurdan de cih girt.
Dengê Merziye hîn jî tê bihîstin
Piştî mirina wê, cenazeyê wê anîn Başûrê Kurdistanê û li Silêmaniyê, li Girê Şehîdan, spartin axê. Ew li wir, dûr ji cihê ku lê ji dayik bûbû, li welatekî din ê Kurdistanê hat veşartin. Jiyana Merziye kurt bû, lê berhemên wê ne kurt in. Ew mamoste bû, dayik bû, hunermend bû û di demek dijwar de dengê xwe ji bo muzîk û zimanê Kurdî bilind kir. Ji Merîwanê heta Sine, ji çiyayên Kurdistanê heta sirgûna Swêdê, çîroka wê bi deng û stranê ve hat nivîsandin.
Îro, 21 sal piştî koça wê ya dawî, dengê Merziye Ferîqî hîn jî tê bihîstin. Di radyoyan de, di arşîvan de, di malbat û bîranînên mirovan de û herî zêde jî di dilê wan de ku bi stranên wê mezin bûne.
NAVENDA NÛÇEYAN
