Li Botanê rûyê şerê piralî

• Li Botanê, gelek mijarên cihêreng ji valakirina gundan û qedexekirina çûyîna zozanan bigire heta avakirina qereqolan û wêrankirina ekolojîk, herwiha pirsgirêkên têkildarî tiryakê, polîtîkayên li dijî jin û ciwanan di çarçoveya nîqaşên li ser “şerê taybet” ê li herêmê de tên nirxandin. Me bi beşa yekem a dosyeya xwe, pêşveçûna dîrokî û bertekên civakî girt dest.

Têgeha “şerê taybet” wekî çarçoveyeke polîtîk tê bikaranîn ku nîşan dide şerê bi wateya klasîk tenê bi bikaranîna hêza leşkerî nayê meşandin; di heman demê de ew rêbazên ku îradeya siyasî, şêweyên rêxistinbûnê, çand, bîrewerî û peywendiyên civakî yên civakê dikin armanc jî di nav xwe de digire. Tevgera siyasî ya Kurd, hinek saziyên siyasi yên ku li herêmê xebatan dikin û rêxistinên civakî yên sivîl, pratîkên dewletê yên di nêzîkatiya wê ya li ser pirsgrêka Kurd de ku ewlehî, koçberî, zexta çandî, polîtîkayên aborî, medya, dadwerî û qada civakî di nav xwe de digirin, li ser vê têgehê dinirxînin.

Demên 80-90’î

Botan bi çiya, deşt û xeta xwe ya sînor ku li her du aliyên Dîcleyê dirêj dibin, di bîreweriya dîrokî ya civaka Kurd de xwedî cîhekî giring e. Lê belê di dîroka nêzîk a herêmê de salên 1980 û 1990’î, wekî serdemek ku polîtîkayên ewlehiyê belavî hemû jiyana rojane bûbû, derket pêş.

Bi sepana OHAL’ê re li herêmê hêzên ewlehiyê hatin berfirehkirin; valakirina gundan, koçberî, qedexeyên zozanan û pergala cerdevaniyê rasterast bandor li bingeha civakî ya Botanê kir. Di qeydên dewletê de jî cih digire ku di salên 1980 û 1990’î de li seranserê Şirnexê 47 gund hatine valakirin. Wezareta Karên Navxweyî îdîa dike ku welatî ji ber sedemên ewlehiyê mecbûr mane ji van gundan koç bikin û diyar kir ku piştî salan ji bo hin gundan vegera şêniyan dest pê kiriye.

Kevneşopiya şêniyên gundê Hîsarê ya girêdayî Cizîrê ku di sala 1991’ê de gundê xwe bihêlin û li Silopiyayê bi cih bibin û tenê piştî 22 salan karibin vegerin gundê xwe, tenê yek ji encamên demdirêj ên vê koçberiyê ye.

Bi valakirina gundan re li Botanê tenê mirov ji warên xwe nebûn; di heman demê de peywendiya di navbera gund û mirov, mirov û hilberîn, hilberîn û jiyana civakî de jî lawaz bû.

Qedexe, hilweşandin û koçberî

Pêvajoya çareseriyê ya ku di sala 2013’an de dest pê kir, hêviya bidawîbûna pevçûnan a li herêmê xurt kir. Lê belê piştî bidawîbûna pêvajoyê, qedexeyên derketina derve yên ku di salên 2015-2016’an de li Cizîr, Şirnex û Silopiyayê hatin sepandin, di dîroka nêzîk a Botanê de şikestineke nû çêkir.

Li Cizîrê piştî qedexeya ku di Îlona 2015’an de hat îlankirin, qedexeya derketina derve ya ku di 14’ê Kanûna 2015’an de ji nû ve hat îlankirin 79 rojan dom kir. Di rapora hevpar a ku derbarê serdema qedexeyê de ji aliyê TÎHV, ÎHD, Baroya Amedê û SES'ê ve hat amadekirin de, tespîtên derbarê binpêkirinên giran ên mafan ên li taxên Yafes, Nur, Cûdî û Nûh ên Cizîrê cih girtin.

Ev pêvajo di raya giştî de bi bûyerên ku wekî “jêrzemîn” têne zanîn jî di bîreweriyan de hat kolandin. Di raporên rêxistinên mafên mirovan û belgeyên hiqûqî yên piştre de, tespîtên berfireh di derbarê kesên ku di jêrzemînan de mehsûr mabûn û jiyana xwe ji dest dabûn de cih girtin. Di biryareke ku ji aliyê Dadgeha Qanûna Bingehîn ve hat weşandin de jî tespîtên şandeyên mafên mirovan ên derbarê jêrzemînên duyem a li Cizîrê de hatin bicihkirin.

Li Silopiyayê jî qedexeya derketina derve ya ku di 14’ê Kanûna 2015’an de dest pê kir, heta 19’ê Çileya 2016’an bi şev û roj hat sepandin. Li gorî daneyên TÎHV’ê, di vê pêvajoyê de herî kêm 27 sîvîlan jiyana xwe ji dest dan.

Jiyana dorpêçkirî ya bi qereqolan

Piştî salên 2015-2016’an li herêmên çiyayî yên Botanê binesaziya ewlehiyê jî berfireh bû. Li qadên wekî Kato, Cûdî, Gabar û Bestayê ji bilî qereqolan, avahiyên xurtkirî ku wekî “kallekol” têne navkirin û xwedî kapasîteya bilind a parastin û çavdêriyê ne hatin avakirin. Li vir tişta girîng ne tenê ew e ku çend qereqol hatine çêkirin, di heman demê de ew e ku ev avahî li kîjan qadan hatine avakirin û jiyana li herêmê çawa guherandine.

Lê belê qereqol, ji bilî ku avahiyên ku yekîneyên leşkerî tê de bi cih dibin ne, bi herêmên ewlehiyê, xalên kontrolê, rê û pergalên çavdêriyê re wekî parçeyên toreke ewlehiyê ya berfirehtir kar dikin.

Qirkirina ekolojîk

Nîqaşên derbarê ekolojiya Botanê de jî ji polîtîkayên ewlehiyê serbixwe nameşin. Li herêmên wekî Cûdî, Gabar û Bestayê operasyonên leşkerî, rê, veberhênanên enerjiyê, xebatên maden û petrolê û birîna daran li heman erdnîgariyê tên birêvebirin. Ji ber vê yekê, destgirtina nîqaşên ser ekolojiya herêmê tenê di asta “dar tên birîn” de, aliyê civakî yê meseleyê dike ku nediyar bimîne.

Gabar yek ji nimûneyên herî diyarker ên vê yekê ye. Dema ku herêm di salên dawî de dibe yek ji navendên hilberîna petrolê, Wezareta Enerjî û Çavkaniyên Sirûştî eşkere kir ku di sala 2025’an de hilberîna petrolê ya li Gabarê berdewam dike û dê li qada 80 hektarî 100 hezar şitil werin çandin.

Polîtîkayên li dijî ciwanan

Serjimara ciwanan a li Botanê yek ji dînamîkên civakî yên herî giring ên herêmê ye. Li gorî daneyên TUÎK’ê yên sala 2024’an, Şirnex ketiye nav bajarên ku rêjeya serjimara ciwanna tê de herî bilind e; li bajar para koma temenê 15-24’an di nav serjimarê de wekî ji sedî 20,6 hat tomarkirin. Lê belê bilindbûna serjimara ciwanan nayê wê wateyê ku gihiştina ciwanan a ji bo perwerde, îstihdam û derfetên civakî jî xurt e.

Di mijara tiryakê de jî pirsgirêkeke mîna vê heye. Li herêmê bikaranîna hişbirê roj bi roj belavtir dibe. Lê temenê bikaranîna madeyan, rêjeya girêdayiyê, serlêdanên tedawiyê yan jî ev yek ku hişbir bi riya kîjan torên civakî belav dibe, bi tena serê xwe ne bes in.

Êrîşên li dijî nasnameya jinan

Bandora pêvajoya pevçûnan a li ser jinan li Botanê tenê bi tundiya fîzîkî nayê ravekirin. Di salên 1990’î de koçberiya bi zorê, girêdayiya aborî, pergala cerdevaniyê û pergala baviksalar qadên jiyanê yên jinan guherandin. Wêranbûn û bêwarhiştina di serdema 2015-2016’an de jî ev bar ji nû ve mezintir kir.

Lawazbûna serxwebûna aborî ya jinan, tengbûna qadên civakî û rûbirûmayîna jinên ciwan a bi bêkariyê re; wekî faktorek ku rîskên tundiya mêr, tundiya zayendî û destdirêjiyê zêde dike tê destgirtin.

Bûyerên tundiya zayendî

Bûyerên êrîşa zayendî û destdirêjiyê yên li dijî jin û zarokan, her wiha di nav mijarên ku li Botanê tên nîqaşkirin de cih digirin. Tê destnîşankirin ku, bi taybetî piştî heyama 2015 û 2016’an, di bûyerên êrîşên zayendî yên li dijî jin û zarokan de zêdebûnek çêbûye. Di heman demê de têkildarî polîtîkayên bêcezakirinê û lêkolînên bi bandor nayên meşandin de rexne tên kirin. Gelek nûçeyên ku berê di raya giştî de derketibûn holê, kiryarên destdirêjî û tundiyê karmendên giştî, cerdevan an jî kesên bi saziyên dewletê ve girêdayî ne. 

Ji nû ve rêxistinkirina qada civakî

Dema ku mirov li dîroka nêzîk a Botanê dinêre, dibîne ku di serdemên cuda de amûrên cuda ketine dewrê.

Îro rûbirûmayîna ciwanan a bi bêkarî û kêmasiya qadên civakî re, ya jinan a bi tundî û girêdayiya aborî re û ya serjimara gundewarî jî ya bi qedexeyên zozan û mêrgan re; ne ku mirov dikare ji veguhastina mekanî û civakî ya ku di borî de hatî jiyîn serbixwe bigire dest.

Ji ber vê yekê, di navenda nîqaşa “şerê taybet” a li Botanê de ne tenê polîtîkayên ewlehiyê, pirsa ku hêza axaftin û biryardanê ya civakê ya li ser qada jiyana xwe çawa guheriye cih digire.

JINNEWS/ROJDA AYDIN